सभी 78 श्लोक दोनों देवनागरी रोमन अर्थ A+ 🪔 दीया मोड ▶ सुनें 🎙 आवाज़ ♪ तानपुरा अध्याय पढ़ लिया
संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् । त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥
saṃnyāsasya mahābāho tattvamicchāmi veditum | tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthakkeśiniṣūdana ||
अर्जुन कहते हैं: हे महाबाहो, हे केशिनिषूदन कृष्ण, मैं संन्यास और त्याग का सच्चा स्वरूप और उनका अलग-अलग अर्थ जानना चाहता हूँ।
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः । सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥
kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ | sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ ||
श्रीकृष्ण कहते हैं: ज्ञानी लोग कामना से किए जाने वाले कर्मों को छोड़ने को संन्यास समझते हैं। विचारशील लोग सब कर्मों के फल को छोड़ने को त्याग कहते हैं।
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः । यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥
tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ | yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare ||
कुछ विद्वान कहते हैं कि सब कर्म दोषयुक्त हैं, इसलिए छोड़ देने चाहिए; दूसरे कहते हैं कि यज्ञ, दान और तप के कर्म नहीं छोड़ने चाहिए।
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥
niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama | tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ saṃprakīrtitaḥ ||
हे भरतश्रेष्ठ, अब त्याग के बारे में मेरा निश्चित मत सुनो। हे पुरुषसिंह, त्याग तीन प्रकार का बताया गया है।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥
yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat | yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām ||
यज्ञ, दान और तप के कर्म छोड़ने नहीं चाहिए, वे करने ही चाहिए। यज्ञ, दान और तप ज्ञानियों को भी पवित्र करते हैं।
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥
etānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca | kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matamuttamam ||
पर ये कर्म भी आसक्ति और फल की इच्छा छोड़कर करने चाहिए। हे पार्थ, यही मेरा निश्चित और उत्तम मत है।
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥
niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate | mohāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ ||
अपना नियत कर्तव्य छोड़ना उचित नहीं है। मोह के कारण उसे छोड़ देना तामस त्याग कहलाता है।
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् । स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥
duḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet | sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet ||
जो कोई कर्म इसलिए छोड़ता है कि वह कठिन है, शरीर के कष्ट के डर से, वह राजस त्याग करता है और त्याग का सच्चा फल नहीं पाता।
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन । सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥
kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate'rjuna | saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ ||
हे अर्जुन, जब नियत कर्म केवल यह मानकर किया जाता है कि यह करना चाहिए, और आसक्ति व फल छोड़ दिए जाते हैं, तो वह त्याग सात्त्विक माना जाता है।
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते । त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥
na dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate | tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ ||
सत्त्व से भरा, बुद्धिमान और संदेह से मुक्त त्यागी न अप्रिय काम से द्वेष करता है, न प्रिय काम से चिपकता है।
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥
na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ | yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate ||
देहधारी के लिए कर्मों को पूरी तरह छोड़ना संभव नहीं है। पर जो कर्म के फल को छोड़ता है, वही त्यागी कहलाता है।
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥
aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam | bhavatyatyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvacit ||
अनचाहा, मनचाहा और मिला-जुला, कर्म का यह तीन तरह का फल मृत्यु के बाद उन्हें मिलता है जिन्होंने त्याग नहीं किया, पर संन्यासियों को कभी नहीं।
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे । सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥
pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me | sāṃkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām ||
हे महाबाहो, सांख्य सिद्धांत में बताए गए, हर कर्म के पूरा होने के ये पाँच कारण मुझसे जानो।
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥
adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham | vividhāśca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam ||
कर्म का आधार, यानी शरीर; कर्ता; अलग-अलग साधन; तरह-तरह की चेष्टाएँ; और पाँचवाँ, दैव।
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः । न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥
śarīravāṅmanobhiryatkarma prārabhate naraḥ | nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ ||
मनुष्य शरीर, वाणी या मन से जो भी कर्म शुरू करता है, चाहे सही हो या गलत, उसके ये पाँच कारण होते हैं।
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥
tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ | paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ ||
ऐसा होते हुए भी, जो अपरिपक्व बुद्धि के कारण केवल स्वयं को कर्ता देखता है, वह सही नहीं देखता; उसकी बुद्धि भ्रमित है।
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥
yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate | hatvāpi sa imām̐llokānna hanti na nibadhyate ||
जिसमें 'मैं कर्ता हूँ' का भाव नहीं है और जिसकी बुद्धि लिप्त नहीं होती, वह इन लोगों को मारकर भी वास्तव में नहीं मारता और न बँधता है।
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥
jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā | karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ ||
ज्ञान, जानने योग्य वस्तु और जानने वाला, ये कर्म की तीन प्रेरणाएँ हैं। साधन, कर्म और कर्ता, ये कर्म के तीन अंग हैं।
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः । प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥
jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ | procyate guṇasaṃkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapi ||
गुणों के सिद्धांत में ज्ञान, कर्म और कर्ता, तीनों को गुणों के भेद से तीन-तीन तरह का बताया गया है। उन्हें भी ठीक से सुनो।
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥
sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate | avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam ||
जिस ज्ञान से मनुष्य सब प्राणियों में एक ही अविनाशी सत्ता को, बँटे हुओं में अविभाजित रूप में देखता है, उस ज्ञान को सात्त्विक जानो।
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥
pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān | vetti sarveṣu bhūteṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam ||
जो ज्ञान सब प्राणियों में अलग-अलग, बँटे हुए अनेक भावों को ही देखता है, उस ज्ञान को राजस जानो।
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥
yattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam | atattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam ||
जो ज्ञान किसी एक चीज़ को ही सब कुछ मानकर उससे चिपका रहता है, बिना कारण के, बिना सत्य को समझे, और जो छोटा है, वह तामस कहलाता है।
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् । अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥
niyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥ kṛtam | aphalaprepsunā karma yattatsāttvikamucyate ||
जो कर्म नियत है, बिना आसक्ति के, बिना राग-द्वेष के, फल न चाहने वाले व्यक्ति द्वारा किया जाता है, वह सात्त्विक कहलाता है।
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः । क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥
yattu kāmepsunā karma sāhaṃkāreṇa vā punaḥ | kriyate bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam ||
जो कर्म कामनाओं को चाहने वाला व्यक्ति, या अहंकार के साथ, बहुत मेहनत और तनाव से करता है, वह राजस कहलाता है।
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् । मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥
anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanavekṣya ca pauruṣam | mohādārabhyate karma yattattāmasamucyate ||
जो कर्म परिणाम, नुकसान, दूसरों को होने वाली हिंसा और अपनी सामर्थ्य का विचार किए बिना मोह से शुरू किया जाता है, वह तामस कहलाता है।
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः । सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥
muktasaṅgo'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ | siddhyasiddhyornirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate ||
जो कर्ता आसक्ति से मुक्त है, डींग नहीं मारता, धीरज और उत्साह से भरा है, और सफलता-असफलता में एक जैसा रहता है, वह सात्त्विक कहलाता है।
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः । हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥
rāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako'śuciḥ | harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ ||
जो कर्ता राग से भरा, कर्म के फल का इच्छुक, लोभी, हिंसक, अशुद्ध और हर्ष-शोक में डोलता रहता है, वह राजस कहलाता है।
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः । विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥
ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naiṣkṛtiko'lasaḥ | viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate ||
जो कर्ता असंयमी, असभ्य, अकड़ा हुआ, धोखेबाज़, दूसरों का काम बिगाड़ने वाला, आलसी, उदास और काम टालने वाला है, वह तामस कहलाता है।
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु । प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय ॥
buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śṛṇu | procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanaṃjaya ||
हे धनंजय, अब गुणों के अनुसार बुद्धि और धृति (धीरज) के तीन-तीन भेद सुनो, जो मैं पूरी तरह और अलग-अलग बताता हूँ।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये । बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye | bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī ||
हे पार्थ, जो बुद्धि जानती है कि कब कर्म करना है और कब रुकना है, क्या करना चाहिए और क्या नहीं, किससे डरना है और किससे नहीं, और क्या बाँधता है और क्या मुक्त करता है, वह सात्त्विक है।
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च । अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥
yayā dharmamadharmaṃ ca kāryaṃ cākāryameva ca | ayathāvatprajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī ||
हे पार्थ, जिस बुद्धि से मनुष्य धर्म और अधर्म, करने और न करने योग्य को ठीक से नहीं, गलत ढंग से समझता है, वह राजस है।
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता । सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥
adharmaṃ dharmamiti yā manyate tamasāvṛtā | sarvārthānviparītāṃśca buddhiḥ sā pārtha tāmasī ||
हे पार्थ, जो बुद्धि अंधकार से ढकी हुई अधर्म को धर्म मानती है और हर बात को उलटा देखती है, वह तामस है।
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः । योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥
dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ | yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī ||
हे पार्थ, जिस अटल धृति से मनुष्य योग के द्वारा मन, प्राण और इंद्रियों की क्रियाओं को स्थिर रखता है, वह सात्त्विक है।
यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन । प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥
yayā tu dharmakāmārthāndhṛtyā dhārayate'rjuna | prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī ||
हे अर्जुन, जिस धृति से मनुष्य आसक्ति के कारण फल चाहते हुए धर्म, काम और अर्थ को पकड़े रहता है, वह राजस है।
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च । न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥
yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madameva ca | na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī ||
हे पार्थ, जिस धृति से मूर्ख व्यक्ति नींद, डर, शोक, उदासी और घमंड को नहीं छोड़ता, वह तामस है।
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ । अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥
sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha | abhyāsādramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati ||
हे भरतश्रेष्ठ, अब मुझसे तीन प्रकार के सुख के बारे में सुनो: वह सुख जिसमें मनुष्य अभ्यास से रमता है और जिसमें दुःख का अंत हो जाता है।
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् । तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥
yattadagre viṣamiva pariṇāme'mṛtopamam | tatsukhaṃ sāttvikaṃ proktamātmabuddhiprasādajam ||
जो सुख शुरू में ज़हर जैसा लगता है पर अंत में अमृत जैसा होता है, और जो अपने मन की निर्मलता से पैदा होता है, वह सात्त्विक सुख कहलाता है।
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥
viṣayendriyasaṃyogādyattadagre'mṛtopamam | pariṇāme viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam ||
जो सुख इंद्रियों और विषयों के मेल से होता है, शुरू में अमृत जैसा पर अंत में ज़हर जैसा, वह राजस सुख कहलाता है।
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः । निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥
yadagre cānubandhe ca sukhaṃ mohanamātmanaḥ | nidrālasyapramādotthaṃ tattāmasamudāhṛtam ||
जो सुख शुरू में भी और बाद में भी मन को भ्रम में डालता है, और नींद, आलस और लापरवाही से पैदा होता है, वह तामस कहलाता है।
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥
na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ | sattvaṃ prakṛtijairmuktaṃ yadebhiḥ syāttribhirguṇaiḥ ||
पृथ्वी पर या स्वर्ग में देवताओं में भी ऐसा कोई प्राणी नहीं है जो प्रकृति से उत्पन्न इन तीन गुणों से मुक्त हो।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca parantapa | karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavairguṇaiḥ ||
हे परंतप, ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों और शूद्रों के कर्म उनके स्वभाव से पैदा हुए गुणों के अनुसार बाँटे गए हैं।
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥
śamo damastapaḥ śaucaṃ kṣāntirārjavameva ca | jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam ||
शांति, संयम, तप, पवित्रता, क्षमा, सरलता, ज्ञान, विज्ञान और ईश्वर में आस्था, ये ब्राह्मण के स्वाभाविक कर्म हैं।
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥
śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam | dānamīśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam ||
शौर्य, तेज, धीरज, कुशलता, युद्ध से न भागना, दान और नेतृत्व का भाव, ये क्षत्रिय के स्वाभाविक कर्म हैं।
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥
kṛṣigaurakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam | paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam ||
खेती, गौपालन और व्यापार वैश्य के स्वाभाविक कर्म हैं; और सेवा के रूप वाला कर्म शूद्र का स्वाभाविक कर्म है।
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥
sve sve karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ | svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu ||
अपने-अपने कर्म में लगा हुआ मनुष्य सिद्धि पाता है। अपने कर्म में लगा व्यक्ति सिद्धि कैसे पाता है, यह सुनो।
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥
yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam | svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ ||
जिससे सब प्राणी उत्पन्न होते हैं और जिससे यह सारा संसार व्याप्त है, उसकी अपने कर्म के द्वारा पूजा करके मनुष्य सिद्धि पाता है।
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥
śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt | svabhāvaniyataṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam ||
दूसरे का धर्म अच्छी तरह निभाने से अपना धर्म, कमियों के साथ भी, बेहतर है। अपने स्वभाव के अनुसार कर्म करने से मनुष्य को पाप नहीं लगता।
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥
sahajaṃ karma kaunteya sadoṣamapi na tyajet | sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnirivāvṛtāḥ ||
हे कौन्तेय, अपने सहज कर्म को, दोष होने पर भी, नहीं छोड़ना चाहिए; क्योंकि हर काम किसी न किसी दोष से वैसे ही ढका होता है जैसे आग धुएँ से।
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥
asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ | naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati ||
जिसकी बुद्धि कहीं आसक्त नहीं, जिसने अपने को जीत लिया है और जिसकी लालसा मिट गई है, वह संन्यास के द्वारा नैष्कर्म्य, यानी कर्म-बंधन से मुक्ति, की परम सिद्धि पाता है।
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे । समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥
siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me | samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā ||
हे कौन्तेय, सिद्धि पाया हुआ व्यक्ति ब्रह्म को कैसे पाता है, जो ज्ञान की सबसे ऊँची अवस्था है, यह मुझसे संक्षेप में जानो।
बुद्ध्या विशुद्ध्या युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च । शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥
buddhyā viśuddhyā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca | śabdādīnviṣayāṃstyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca ||
शुद्ध बुद्धि से युक्त होकर, धृति से अपने मन को वश में करके, शब्द आदि विषयों को छोड़कर, और राग-द्वेष को दूर हटाकर,
विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः । ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥
viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ | dhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ ||
एकांत में रहते हुए, थोड़ा खाते हुए, वाणी, शरीर और मन को वश में रखते हुए, सदा ध्यानयोग में लगे हुए, और वैराग्य का सहारा लेते हुए,
अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥
ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham | vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate ||
अहंकार, बल, घमंड, काम, क्रोध और संग्रह को छोड़कर, 'मेरा' के भाव से मुक्त और शांत होकर, मनुष्य ब्रह्म बनने के योग्य होता है।
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥
brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati | samaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parām ||
ब्रह्म में स्थित होकर, प्रसन्न मन वाला वह न शोक करता है, न कुछ चाहता है। सब प्राणियों में समभाव रखकर वह मेरी परम भक्ति पाता है।
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥
bhaktyā māmabhijānāti yāvānyaścāsmi tattvataḥ | tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram ||
भक्ति से वह मुझे सच में जान लेता है कि मैं कितना हूँ और कौन हूँ। फिर मुझे तत्त्व से जानकर वह मुझमें प्रवेश कर जाता है।
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः । मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥
sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ | matprasādādavāpnoti śāśvataṃ padamavyayam ||
सदा सब तरह के कर्म करते हुए भी, जो मेरी शरण लेता है, वह मेरी कृपा से शाश्वत और अविनाशी पद पाता है।
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः । बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥
cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ | buddhiyogamupāśritya maccittaḥ satataṃ bhava ||
मन से सब कर्म मुझे अर्पित करके, मुझे ही सबसे ऊँचा मानकर, बुद्धियोग का सहारा लेकर, अपना मन सदा मुझमें लगाओ।
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि । अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥
maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāttariṣyasi | atha cettvamahaṃkārānna śroṣyasi vinaṅkṣyasi ||
मुझमें मन लगाकर तुम मेरी कृपा से सब कठिनाइयों को पार कर जाओगे। पर अगर अहंकार के कारण नहीं सुनोगे, तो नष्ट हो जाओगे।
यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे । मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥
yadahaṃkāramāśritya na yotsya iti manyase | mithyaiṣa vyavasāyaste prakṛtistvāṃ niyokṣyati ||
अगर अहंकार का सहारा लेकर तुम सोचते हो कि 'मैं युद्ध नहीं करूँगा', तो तुम्हारा यह निश्चय व्यर्थ है; तुम्हारा स्वभाव ही तुम्हें इसमें लगा देगा।
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा । कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥
svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā | kartuṃ necchasi yanmohātkariṣyasyavaśo'pi tat ||
हे कौन्तेय, अपने स्वभाव से बने कर्म से बँधे हुए तुम, जो काम मोह के कारण नहीं करना चाहते, उसे विवश होकर भी करोगे।
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati | bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā ||
हे अर्जुन, ईश्वर सब प्राणियों के हृदय में रहता है, और अपनी माया से सब प्राणियों को ऐसे घुमाता है मानो वे किसी यंत्र पर चढ़े हों।
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥
tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata | tatprasādātparāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam ||
हे भारत, पूरे मन से उसी की शरण में जाओ। उसकी कृपा से तुम परम शांति और शाश्वत धाम पाओगे।
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया । विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥
iti te jñānamākhyātaṃ guhyādguhyataraṃ mayā | vimṛśyaitadaśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru ||
इस तरह मैंने तुम्हें गुप्त से भी गुप्त ज्ञान बताया। इस पर पूरी तरह विचार करो, और फिर जैसा चाहो वैसा करो।
सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः । इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥
sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ | iṣṭo'si me dṛḍhamiti tato vakṣyāmi te hitam ||
मेरा सबसे गुप्त, परम वचन फिर से सुनो। तुम मुझे बहुत प्रिय हो, इसलिए मैं तुम्हारे हित की बात कहूँगा।
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥
manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru | māmevaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo'si me ||
मुझमें मन लगाओ, मेरे भक्त बनो, मेरी पूजा करो, मुझे नमस्कार करो। तुम मुझे ही प्राप्त होगे; मैं तुमसे सच्ची प्रतिज्ञा करता हूँ, क्योंकि तुम मुझे प्रिय हो।
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥
sarvadharmānparityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja | ahaṃ tvāṃ sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ ||
सब धर्मों को छोड़कर केवल मेरी शरण में आओ। मैं तुम्हें सब पापों से मुक्त कर दूँगा; शोक मत करो।
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन । न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥
idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana | na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo'bhyasūyati ||
यह ज्ञान कभी भी ऐसे व्यक्ति को नहीं बताना चाहिए जिसमें तप न हो, भक्ति न हो, सुनने की इच्छा न हो, या जो मुझमें दोष देखता हो।
य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥
ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati | bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ ||
जो मेरी परम भक्ति करते हुए यह परम गुप्त ज्ञान मेरे भक्तों को बताएगा, वह निःसंदेह मुझे ही प्राप्त होगा।
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः । भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥
na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ | bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi ||
मनुष्यों में उससे बढ़कर मेरा प्रिय काम करने वाला कोई नहीं है, और न धरती पर उससे अधिक मुझे कोई प्रिय होगा।
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः । ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥
adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ | jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ ||
और जो हमारे इस धर्मपूर्ण संवाद का अध्ययन करेगा, उसके द्वारा मैं ज्ञान-यज्ञ से पूजा जाऊँगा, ऐसा मेरा मत है।
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः । सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥
śraddhāvānanasūyaśca śṛṇuyādapi yo naraḥ | so'pi muktaḥ śubhām̐llokānprāpnuyātpuṇyakarmaṇām ||
जो व्यक्ति इसे केवल श्रद्धा से और दोष निकाले बिना सुनेगा, वह भी मुक्त होकर पुण्य करने वालों के शुभ लोकों को पाएगा।
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा । कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय ॥
kaccidetacchrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā | kaccidajñānasaṃmohaḥ pranaṣṭaste dhanaṃjaya ||
हे पार्थ, क्या तुमने यह एकाग्र मन से सुना? हे धनंजय, क्या अज्ञान से पैदा हुआ तुम्हारा मोह नष्ट हो गया?
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥
naṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayācyuta | sthito'smi gatasandehaḥ kariṣye vacanaṃ tava ||
अर्जुन कहते हैं: हे अच्युत, आपकी कृपा से मेरा मोह नष्ट हो गया और मुझे अपनी सही समझ वापस मिल गई। मैं संदेह से मुक्त होकर स्थिर हूँ। मैं आपका कहा करूँगा।
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः । संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥
ityahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ | saṃvādamimamaśrauṣamadbhutaṃ romaharṣaṇam ||
संजय कहते हैं: इस तरह मैंने वासुदेव (श्रीकृष्ण) और महात्मा अर्जुन का यह अद्भुत, रोमांचित करने वाला संवाद सुना।
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् । योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥
vyāsaprasādācchrutavānetadguhyamahaṃ param | yogaṃ yogeśvarātkṛṣṇātsākṣātkathayataḥ svayam ||
व्यास जी की कृपा से मैंने यह परम गुप्त योग स्वयं योगेश्वर श्रीकृष्ण के मुख से, उन्हें कहते हुए, सीधे सुना।
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् । केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥
rājansaṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādamimamadbhutam | keśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ ||
हे राजन, केशव और अर्जुन के इस अद्भुत और पवित्र संवाद को बार-बार याद करके मैं बार-बार हर्षित होता हूँ।
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः । विस्मयो मे महान् राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ॥
tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpamatyadbhutaṃ hareḥ | vismayo me mahān rājanhṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ ||
और हे राजन, श्री हरि के उस अत्यंत अद्भुत रूप को बार-बार याद करके मुझे बड़ा आश्चर्य होता है, और मैं बार-बार हर्षित होता हूँ।
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः । तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥
yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ | tatra śrīrvijayo bhūtirdhruvā nītirmatirmama ||
जहाँ योगेश्वर श्रीकृष्ण हैं और जहाँ धनुर्धारी अर्जुन हैं, वहीं श्री, विजय, ऐश्वर्य और अटल नीति है, ऐसा मेरा मत है।