मोक्षसंन्यास योग

संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥

saṃnyāsasya mahābāho tattvamicchāmi veditum |tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthakkeśiniṣūdana ||

अर्जुन म्हणतो: हे महाबाहो, हे केशिनिषूदन कृष्णा, संन्यास आणि त्याग यांचे खरे स्वरूप आणि त्यांतील भेद मला जाणून घ्यायचा आहे.

काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥

kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ |sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ ||

श्रीकृष्ण म्हणतात: ज्ञानी लोक कामनेने केलेल्या कर्मांचा त्याग म्हणजे संन्यास समजतात. विचारी लोक सर्व कर्मांच्या फळांचा त्याग म्हणजे त्याग असे म्हणतात.

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥

tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ |yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare ||

काही विद्वान म्हणतात की सर्व कर्मे दोषयुक्त आहेत म्हणून सोडावीत; तर इतर म्हणतात की यज्ञ, दान आणि तप ही कर्मे सोडू नयेत.

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥

niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama |tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ saṃprakīrtitaḥ ||

हे भरतश्रेष्ठा, आता त्यागाविषयी माझे निश्चित मत ऐक. हे पुरुषव्याघ्रा, त्याग तीन प्रकारचा सांगितला आहे.

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥

yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat |yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām ||

यज्ञ, दान आणि तप ही कर्मे सोडू नयेत, ती केलीच पाहिजेत. यज्ञ, दान आणि तप ज्ञानी लोकांनाही पवित्र करतात.

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥

etānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca |kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matamuttamam ||

पण ही कर्मेसुद्धा आसक्ती आणि फळाची इच्छा सोडूनच करावीत. हे पार्था, हेच माझे निश्चित आणि उत्तम मत आहे.

नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥

niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate |mohāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ ||

आपले नियत कर्तव्य सोडणे योग्य नाही. मोहामुळे ते सोडणे याला तामस त्याग म्हणतात.

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥

duḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet |sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet ||

जो एखादे कर्म कठीण आहे म्हणून, शरीरकष्टाच्या भीतीने सोडतो, तो राजस त्याग करतो आणि त्यागाचे खरे फळ त्याला मिळत नाही.

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥

kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate'rjuna |saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ ||

हे अर्जुना, नियत कर्म केवळ करायलाच हवे म्हणून, आसक्ती आणि फळ सोडून केले जाते, तेव्हा तो त्याग सात्त्विक मानला जातो.

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥

na dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate |tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ ||

सत्त्वाने भरलेला, बुद्धिमान आणि संशयमुक्त त्यागी ना अप्रिय कामाचा द्वेष करतो, ना प्रिय कामात गुंततो.

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥

na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ |yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate ||

देहधाऱ्याला कर्मे पूर्णपणे सोडणे शक्य नाही. पण जो कर्मफळाचा त्याग करतो, त्यालाच त्यागी म्हणतात.

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥

aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam |bhavatyatyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvacit ||

अनिष्ट, इष्ट आणि मिश्र, कर्माचे हे तीन प्रकारचे फळ मृत्यूनंतर त्याग न केलेल्यांना मिळते, पण संन्याशांना कधीच नाही.

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥

pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me |sāṃkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām ||

हे महाबाहो, सांख्य सिद्धांतात सांगितलेली, प्रत्येक कर्म पूर्ण होण्याची ही पाच कारणे माझ्याकडून जाणून घे.

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham |vividhāśca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam ||

कर्माचे अधिष्ठान म्हणजे शरीर; कर्ता; वेगवेगळी साधने; विविध प्रकारच्या चेष्टा; आणि पाचवे, दैव.

शरीरवाङ्‌मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥

śarīravāṅmanobhiryatkarma prārabhate naraḥ |nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ ||

माणूस शरीर, वाणी किंवा मन यांनी जे काही कर्म सुरू करतो, ते योग्य असो वा अयोग्य, त्याची ही पाच कारणे असतात.

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥

tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ |paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ ||

असे असताना, जो अपरिपक्व बुद्धीमुळे केवळ स्वतःलाच कर्ता पाहतो, तो खरे पाहत नाही; त्याची बुद्धी गोंधळलेली आहे.

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥

yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate |hatvāpi sa imām̐llokānna hanti na nibadhyate ||

ज्याच्यात 'मी कर्ता आहे' ही भावना नाही आणि ज्याची बुद्धी लिप्त होत नाही, तो या लोकांना मारूनही खरे तर मारत नाही आणि बद्ध होत नाही.

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥

jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā |karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ ||

ज्ञान, ज्ञेय आणि ज्ञाता ही कर्माची त्रिविध प्रेरणा आहे. करण, कर्म आणि कर्ता हे कर्माचे तीन घटक आहेत.

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥

jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ |procyate guṇasaṃkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapi ||

गुणसिद्धांतात ज्ञान, कर्म आणि कर्ता हे गुणभेदाने तीन-तीन प्रकारचे सांगितले आहेत. तेही नीट ऐक.

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥

sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate |avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam ||

ज्या ज्ञानाने माणूस सर्व प्राण्यांत एकच अविनाशी तत्त्व, विभागलेल्यांत अविभक्तपणे पाहतो, ते ज्ञान सात्त्विक जाण.

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥

pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān |vetti sarveṣu bhūteṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam ||

जे ज्ञान सर्व प्राण्यांत वेगवेगळे, स्वतंत्र असे अनेक भावच पाहते, ते ज्ञान राजस जाण.

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥

yattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam |atattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam ||

जे ज्ञान एकाच गोष्टीला सर्व काही मानून तिला चिकटून राहते, कारणाशिवाय, तत्त्व न जाणता, आणि संकुचित असते, त्याला तामस म्हणतात.

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥

niyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥ kṛtam |aphalaprepsunā karma yattatsāttvikamucyate ||

जे कर्म नियत आहे, आसक्तीशिवाय, राग-द्वेषाशिवाय, फळाची इच्छा न ठेवणाऱ्याकडून केले जाते, त्याला सात्त्विक म्हणतात.

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः ।क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥

yattu kāmepsunā karma sāhaṃkāreṇa vā punaḥ |kriyate bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam ||

जे कर्म कामनांची इच्छा करणारा माणूस, किंवा अहंकाराने, फार कष्टाने करतो, त्याला राजस म्हणतात.

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् ।मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥

anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanavekṣya ca pauruṣam |mohādārabhyate karma yattattāmasamucyate ||

जे कर्म परिणाम, हानी, इतरांना होणारी हिंसा आणि स्वतःचे सामर्थ्य यांचा विचार न करता मोहाने सुरू केले जाते, त्याला तामस म्हणतात.

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥

muktasaṅgo'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ |siddhyasiddhyornirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate ||

जो कर्ता आसक्तीमुक्त आहे, बढाई मारत नाही, धैर्य आणि उत्साहाने भरलेला आहे, आणि यश-अपयशात सारखाच राहतो, त्याला सात्त्विक म्हणतात.

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥

rāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako'śuciḥ |harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ ||

जो कर्ता आसक्तीने भरलेला, कर्मफळाचा इच्छुक, लोभी, हिंसक, अशुद्ध आणि हर्ष-शोकात हेलकावणारा असतो, त्याला राजस म्हणतात.

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥

ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naiṣkṛtiko'lasaḥ |viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate ||

जो कर्ता असंयमी, असंस्कृत, ताठर, कपटी, दुसऱ्यांचे बिघडवणारा, आळशी, खिन्न आणि कामे लांबवणारा असतो, त्याला तामस म्हणतात.

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु ।प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय ॥

buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śṛṇu |procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanaṃjaya ||

हे धनंजया, आता गुणांनुसार बुद्धी आणि धृती (धैर्य) यांचे तीन-तीन भेद ऐक, जे मी पूर्णपणे आणि वेगवेगळे सांगतो.

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥

pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye |bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī ||

हे पार्था, जी बुद्धी जाणते की केव्हा कर्म करावे आणि केव्हा थांबावे, काय करावे आणि काय करू नये, कशाची भीती बाळगावी आणि कशाची नाही, आणि काय बांधते व काय मुक्त करते, ती सात्त्विक आहे.

यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥

yayā dharmamadharmaṃ ca kāryaṃ cākāryameva ca |ayathāvatprajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī ||

हे पार्था, ज्या बुद्धीने माणूस धर्म आणि अधर्म, कर्तव्य आणि अकर्तव्य यांना नीट नव्हे, चुकीच्या पद्धतीने जाणतो, ती राजस आहे.

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥

adharmaṃ dharmamiti yā manyate tamasāvṛtā |sarvārthānviparītāṃśca buddhiḥ sā pārtha tāmasī ||

हे पार्था, जी बुद्धी अंधाराने झाकलेली असून अधर्माला धर्म मानते आणि प्रत्येक गोष्ट उलटी पाहते, ती तामस आहे.

धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥

dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ |yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī ||

हे पार्था, ज्या अढळ धृतीने माणूस योगाद्वारे मन, प्राण आणि इंद्रिये यांच्या क्रिया स्थिर ठेवतो, ती सात्त्विक आहे.

यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन ।प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥

yayā tu dharmakāmārthāndhṛtyā dhārayate'rjuna |prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī ||

हे अर्जुना, ज्या धृतीने माणूस आसक्तीमुळे फळाची इच्छा ठेवून धर्म, काम आणि अर्थ यांना धरून ठेवतो, ती राजस आहे.

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥

yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madameva ca |na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī ||

हे पार्था, ज्या धृतीने मूर्ख माणूस झोप, भीती, शोक, विषाद आणि मद सोडत नाही, ती तामस आहे.

सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ ।अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥

sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha |abhyāsādramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati ||

हे भरतश्रेष्ठा, आता माझ्याकडून तीन प्रकारच्या सुखाविषयी ऐक: ज्या सुखात माणूस अभ्यासाने रमतो आणि ज्यात दुःखाचा अंत होतो.

यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥

yattadagre viṣamiva pariṇāme'mṛtopamam |tatsukhaṃ sāttvikaṃ proktamātmabuddhiprasādajam ||

जे सुख सुरुवातीला विषासारखे वाटते पण शेवटी अमृतासारखे असते, आणि जे आपल्या बुद्धीच्या प्रसन्नतेतून जन्मते, त्याला सात्त्विक सुख म्हणतात.

विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् ।परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥

viṣayendriyasaṃyogādyattadagre'mṛtopamam |pariṇāme viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam ||

जे सुख इंद्रिये आणि विषय यांच्या संयोगातून होते, सुरुवातीला अमृतासारखे पण शेवटी विषासारखे, त्याला राजस सुख म्हणतात.

यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥

yadagre cānubandhe ca sukhaṃ mohanamātmanaḥ |nidrālasyapramādotthaṃ tattāmasamudāhṛtam ||

जे सुख सुरुवातीला आणि नंतरही मनाला मोहात पाडते, आणि झोप, आळस आणि प्रमाद यांतून जन्मते, त्याला तामस म्हणतात.

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥

na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ |sattvaṃ prakṛtijairmuktaṃ yadebhiḥ syāttribhirguṇaiḥ ||

पृथ्वीवर किंवा स्वर्गात देवांमध्येही असा कोणताही प्राणी नाही जो प्रकृतीपासून जन्मलेल्या या तीन गुणांपासून मुक्त असेल.

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca parantapa |karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavairguṇaiḥ ||

हे परंतपा, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र यांची कर्मे त्यांच्या स्वभावातून निर्माण झालेल्या गुणांनुसार विभागली आहेत.

शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥

śamo damastapaḥ śaucaṃ kṣāntirārjavameva ca |jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam ||

शम, दम, तप, शुचिता, क्षमा, सरळपणा, ज्ञान, विज्ञान आणि आस्तिकता ही ब्राह्मणाची स्वभावजन्य कर्मे आहेत.

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥

śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam |dānamīśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam ||

शौर्य, तेज, धैर्य, दक्षता, युद्धातून पळून न जाणे, दान आणि नेतृत्वभाव ही क्षत्रियाची स्वभावजन्य कर्मे आहेत.

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥

kṛṣigaurakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam |paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam ||

शेती, गोपालन आणि व्यापार ही वैश्याची स्वभावजन्य कर्मे आहेत; आणि सेवारूप कर्म हे शूद्राचे स्वभावजन्य कर्म आहे.

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥

sve sve karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ |svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu ||

आपापल्या कर्मात रत असलेला माणूस सिद्धी मिळवतो. आपल्या कर्मात रत असलेला ती सिद्धी कशी मिळवतो, ते ऐक.

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥

yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam |svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ ||

ज्याच्यापासून सर्व प्राणी उत्पन्न होतात आणि ज्याने हे सर्व व्यापले आहे, त्याची आपल्या कर्माने पूजा करून माणूस सिद्धी मिळवतो.

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥

sahajaṃ karma kaunteya sadoṣamapi na tyajet |sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnirivāvṛtāḥ ||

हे कौंतेया, आपले सहज कर्म दोषयुक्त असले तरी सोडू नये; कारण प्रत्येक कार्य कोणत्या ना कोणत्या दोषाने तसेच झाकलेले असते जसा अग्नी धुराने.

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥

asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ |naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati ||

ज्याची बुद्धी कोठेही आसक्त नाही, ज्याने स्वतःला जिंकले आहे आणि ज्याची स्पृहा नाहीशी झाली आहे, तो संन्यासाने नैष्कर्म्य म्हणजे कर्मबंधनातून मुक्तीची परम सिद्धी मिळवतो.

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥

siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me |samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā ||

हे कौंतेया, सिद्धी मिळालेला माणूस ब्रह्माला कसा प्राप्त होतो, जी ज्ञानाची परम निष्ठा आहे, हे माझ्याकडून थोडक्यात जाणून घे.

बुद्ध्या विशुद्ध्या युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥

buddhyā viśuddhyā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca |śabdādīnviṣayāṃstyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca ||

शुद्ध बुद्धीने युक्त होऊन, धृतीने स्वतःला आवरून, शब्द इत्यादी विषयांचा त्याग करून, आणि राग-द्वेष दूर सारून,

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥

viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ |dhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ ||

एकांतात राहून, मिताहार करून, वाणी, शरीर आणि मन आवरून, नेहमी ध्यानयोगात रत राहून, आणि वैराग्याचा आश्रय घेऊन,

अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham |vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate ||

अहंकार, बळ, दर्प, काम, क्रोध आणि परिग्रह सोडून, 'माझे' या भावनेतून मुक्त आणि शांत होऊन, माणूस ब्रह्मरूप होण्यास पात्र होतो.

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥

brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati |samaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parām ||

ब्रह्मरूप होऊन, प्रसन्नचित्त असा तो ना शोक करतो, ना काही इच्छितो. सर्व प्राण्यांविषयी समभाव ठेवून तो माझी परम भक्ती मिळवतो.

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥

bhaktyā māmabhijānāti yāvānyaścāsmi tattvataḥ |tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram ||

भक्तीने तो मला खरे जाणतो, मी किती आहे आणि कोण आहे. मग मला तत्त्वतः जाणून तो माझ्यात प्रवेश करतो.

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥

sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ |matprasādādavāpnoti śāśvataṃ padamavyayam ||

नेहमी सर्व प्रकारची कर्मे करत असतानाही, जो माझा आश्रय घेतो, तो माझ्या कृपेने शाश्वत आणि अविनाशी पद मिळवतो.

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥

cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ |buddhiyogamupāśritya maccittaḥ satataṃ bhava ||

मनाने सर्व कर्मे मला अर्पण करून, मलाच सर्वोच्च मानून, बुद्धियोगाचा आश्रय घेऊन, आपले मन नेहमी माझ्यात लाव.

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥

maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāttariṣyasi |atha cettvamahaṃkārānna śroṣyasi vinaṅkṣyasi ||

माझ्यात मन लावून तू माझ्या कृपेने सर्व संकटे पार करशील. पण जर अहंकारामुळे ऐकले नाहीस, तर तुझा नाश होईल.

यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥

yadahaṃkāramāśritya na yotsya iti manyase |mithyaiṣa vyavasāyaste prakṛtistvāṃ niyokṣyati ||

जर अहंकाराचा आश्रय घेऊन तू 'मी युद्ध करणार नाही' असे मानतोस, तर तुझा हा निश्चय व्यर्थ आहे; तुझा स्वभावच तुला त्यात गुंतवेल.

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥

svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā |kartuṃ necchasi yanmohātkariṣyasyavaśo'pi tat ||

हे कौंतेया, आपल्या स्वभावजन्य कर्माने बांधलेला तू, जे मोहामुळे करू इच्छित नाहीस, ते विवश होऊनही करशील.

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati |bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā ||

हे अर्जुना, ईश्वर सर्व प्राण्यांच्या हृदयात राहतो, आणि आपल्या मायेने सर्व प्राण्यांना जणू यंत्रावर बसवल्याप्रमाणे फिरवतो.

तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥

tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata |tatprasādātparāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam ||

हे भारता, संपूर्ण भावाने त्यालाच शरण जा. त्याच्या कृपेने तुला परम शांती आणि शाश्वत स्थान मिळेल.

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्‌गुह्यतरं मया ।विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥

iti te jñānamākhyātaṃ guhyādguhyataraṃ mayā |vimṛśyaitadaśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru ||

अशा रीतीने मी तुला गुह्याहूनही गुह्य ज्ञान सांगितले. यावर पूर्ण विचार कर, आणि मग तुला वाटेल तसे कर.

सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥

sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |iṣṭo'si me dṛḍhamiti tato vakṣyāmi te hitam ||

माझे सर्वात गुह्य, परम वचन पुन्हा ऐक. तू मला अतिशय प्रिय आहेस, म्हणून मी तुझ्या हिताचे सांगतो.

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥

manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru |māmevaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo'si me ||

माझ्यात मन लाव, माझा भक्त हो, माझी पूजा कर, मला नमस्कार कर. तू मलाच येऊन मिळशील; मी तुला खरे वचन देतो, कारण तू मला प्रिय आहेस.

इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥

idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana |na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo'bhyasūyati ||

हे ज्ञान कधीही अशा व्यक्तीला सांगू नये जिच्यात तप नाही, भक्ती नाही, ऐकण्याची इच्छा नाही, किंवा जी माझ्यात दोष पाहते.

य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥

ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati |bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ ||

जो माझी परम भक्ती करून हे परम गुह्य माझ्या भक्तांना सांगेल, तो निःसंशय मलाच येऊन मिळेल.

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥

na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ |bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi ||

माणसांमध्ये त्याच्याहून अधिक माझे प्रिय कार्य करणारा कोणी नाही, आणि पृथ्वीवर त्याच्याहून मला अधिक प्रिय कोणी होणार नाही.

अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥

adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ |jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ ||

आणि जो आमच्या या धर्ममय संवादाचे अध्ययन करेल, त्याच्याकडून मी ज्ञानयज्ञाने पूजिला जाईन, असे माझे मत आहे.

श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः ।सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥

śraddhāvānanasūyaśca śṛṇuyādapi yo naraḥ |so'pi muktaḥ śubhām̐llokānprāpnuyātpuṇyakarmaṇām ||

जो माणूस हे केवळ श्रद्धेने आणि दोष न काढता ऐकेल, तोही मुक्त होऊन पुण्यवानांच्या शुभ लोकांना पोहोचेल.

कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय ॥

kaccidetacchrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā |kaccidajñānasaṃmohaḥ pranaṣṭaste dhanaṃjaya ||

हे पार्था, तू हे एकाग्र चित्ताने ऐकलेस का? हे धनंजया, अज्ञानातून आलेला तुझा मोह नष्ट झाला का?

नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥

naṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayācyuta |sthito'smi gatasandehaḥ kariṣye vacanaṃ tava ||

अर्जुन म्हणतो: हे अच्युता, तुमच्या कृपेने माझा मोह नष्ट झाला आणि मला माझे भान परत मिळाले. मी संशयमुक्त होऊन स्थिर आहे. तुमच्या सांगण्याप्रमाणे मी करीन.

इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥

ityahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ |saṃvādamimamaśrauṣamadbhutaṃ romaharṣaṇam ||

संजय म्हणतो: अशा रीतीने मी वासुदेव (श्रीकृष्ण) आणि महात्मा अर्जुन यांचा हा अद्भुत, रोमांच उभे करणारा संवाद ऐकला.

व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥

vyāsaprasādācchrutavānetadguhyamahaṃ param |yogaṃ yogeśvarātkṛṣṇātsākṣātkathayataḥ svayam ||

व्यासांच्या कृपेने मी हा परम गुह्य योग स्वतः योगेश्वर श्रीकृष्णांकडून, ते सांगत असताना, प्रत्यक्ष ऐकला.

राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥

rājansaṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādamimamadbhutam |keśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ ||

हे राजा, केशव आणि अर्जुन यांचा हा अद्भुत आणि पवित्र संवाद पुन्हा पुन्हा आठवून मी वारंवार हर्षित होतो.

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।विस्मयो मे महान् राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ॥

tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpamatyadbhutaṃ hareḥ |vismayo me mahān rājanhṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ ||

आणि हे राजा, श्रीहरीचे ते अत्यंत अद्भुत रूप पुन्हा पुन्हा आठवून मला मोठा विस्मय होतो, आणि मी पुन्हा पुन्हा हर्षित होतो.