धम्मपद · अध्याय 22 / 26 · गाथा 306 से 319

निरय वग्ग

कर्मों के परिणाम होते हैं: क्या दुर्गति और क्या सुगति की ओर ले जाता है।

Nirayavagga

इस परंपरा के विद्वान की समीक्षा बाक़ी है। मूल ग्रंथ सार्वजनिक (पब्लिक डोमेन) हैं; सरल अर्थ और टिप्पणियाँ IndiaDigital ने लिखी हैं और उनकी जाँच चल रही है। हम हर परंपरा की शिक्षा उसी के शब्दों में बताते हैं और किसी धर्म को ऊँचा-नीचा नहीं बताते। सुधार भेजें

यह अध्याय संक्षेप में

यह अध्याय हानिकारक कर्मों के परिणामों पर धम्मपद की शिक्षा है। बौद्ध समझ में निरय (जिसे अक्सर "नरक" कहा जाता है) तीव्र दुःख की वह अवस्था है जो अपने ही कर्मों से आती है, और हर अवस्था की तरह यह भी शाश्वत नहीं। बुद्ध झूठ बोलने, किए हुए को नकारने, भिक्खु जीवन के दुरुपयोग, परस्त्री गमन और लापरवाह साधना को ऐसे दुःख की ओर ले जाने वाला बताते हैं, और कहते हैं कि बुरा कर्म न करना ही अच्छा है क्योंकि वह बाद में सताता है। वे सीमांत नगर की तरह अपनी रक्षा करने और अवसर को न चूकने का आग्रह करते हैं, और अंत में मिथ्या दृष्टि और सम्यक दृष्टि का अंतर बताते हैं, जो सुगति की ओर ले जाती है।

शीलअप्रमाद (सजगता)वाणीप्रज्ञा

अट्ठकथा कुछ भिक्खुओं की कथा बताती है जिन्होंने वर्षावास एक सीमांत नगर के पास बिताया, जहाँ लोग प्रसन्नता से उनकी सेवा करते थे।

गाथा 306 से 319

गाथा 306Sundarīparibbājikāvatthu

अभूतवादी निरयं उपेति,यो वापि कत्वा न करोमि चाह ।उभोपि ते पेच्च समा भवन्ति,निहीनकम्मा मनुजा परत्थ ॥

Abhūtavādī nirayaṁ upeti,Yo vāpi katvā na karomi cāha;Ubhopi te pecca samā bhavanti,Nihīnakammā manujā parattha.

झूठ बोलने वाला निरय में जाता है, और वह भी जो कुछ करके कहता है कि मैंने नहीं किया। निम्न कर्म करने वाले ये दोनों परलोक में समान गति पाते हैं।

अंग्रेज़ी (भिक्खु सुजातो): A liar goes to hell, as does one who denies what they did. Both are equal in the hereafter, those men of base deeds.

गाथा 307Duccaritaphalapīḷitavatthu

कासावकण्ठा बहवो,पापधम्मा असञ्ञता ।पापा पापेहि कम्मेहि,निरयं ते उपपज्जरे ॥

Kāsāvakaṇṭhā bahavo,pāpadhammā asaññatā;Pāpā pāpehi kammehi,nirayaṁ te upapajjare.

बहुत से लोग गले में काषाय वस्त्र डाले रहते हैं, पर असंयमी और पापी होते हैं। ऐसे पापी अपने बुरे कर्मों के कारण निरय में उत्पन्न होते हैं।

अंग्रेज़ी (भिक्खु सुजातो): Many who wear a scrap of ocher cloth are unrestrained and wicked. Being wicked, they are reborn in hell due to their bad deeds.

गाथा 308Vaggumudātīriyabhikkhuvatthu

सेय्यो अयोगुळो भुत्तो,तत्तो अग्गिसिखूपमो ।यञ्चे भुञ्जेय्य दुस्सीलो,रट्ठपिण्डमसञ्ञतो ॥

Seyyo ayoguḷo bhutto,tatto aggisikhūpamo;Yañce bhuñjeyya dussīlo,raṭṭhapiṇḍamasaññato.

दुःशील और असंयमी होकर देश का दिया अन्न खाने से तो आग की लपट जैसा तपता लोहे का गोला खा लेना अच्छा है।

अंग्रेज़ी (भिक्खु सुजातो): It’d be better for the immoral and unrestrained to eat an iron ball, scorching, like a burning flame, than to eat the nation’s alms.

गाथा 309Khemakaseṭṭhiputtavatthu

चत्तारि ठानानि नरो पमत्तो,आपज्जति परदारूपसेवी ।अपुञ्ञलाभं न निकामसेय्यं,निन्दं ततीयं निरयं चतुत्थं ॥

Cattāri ṭhānāni naro pamatto,Āpajjati paradārūpasevī;Apuññalābhaṁ na nikāmaseyyaṁ,Nindaṁ tatīyaṁ nirayaṁ catutthaṁ.

जो प्रमादी पुरुष परस्त्री के पास जाता है, उसे चार चीज़ें मिलती हैं: पाप का संचय, बेचैन नींद, निंदा, और चौथा निरय।

अंग्रेज़ी (भिक्खु सुजातो): Four things befall a heedless man who sleeps with another’s wife: wickedness, poor sleep, ill-repute, and rebirth in hell.

अपुञ्ञलाभो च गती च पापिका,भीतस्स भीताय रती च थोकिका ।राजा च दण्डं गरुकं पणेति,तस्मा नरो परदारं न सेवे ॥

Apuññalābho ca gatī ca pāpikā,Bhītassa bhītāya ratī ca thokikā;Rājā ca daṇḍaṁ garukaṁ paṇeti,Tasmā naro paradāraṁ na seve.

इससे पाप का संचय होता है और दुर्गति मिलती है। डरे हुए पुरुष और स्त्री का सुख क्षणिक है, और राजा भारी दंड देता है। इसलिए पुरुष परस्त्री के पास न जाए।

अंग्रेज़ी (भिक्खु सुजातो): He accrues wickedness and is reborn in a bad place, all so a frightened couple may snatch a moment’s pleasure, for which rulers impose a heavy punishment. That’s why a man should not sleep with another’s wife.

गाथा 311Dubbacabhikkhuvatthu

कुसो यथा दुग्गहितो,हत्थमेवानुकन्तति ।सामञ्ञं दुप्परामट्ठं,निरयायुपकड्ढति ॥

Kuso yathā duggahito,hatthamevānukantati;Sāmaññaṁ dupparāmaṭṭhaṁ,nirayāyupakaḍḍhati.

जैसे कुश घास को गलत ढंग से पकड़ने पर वह हाथ को ही काट देती है, वैसे ही गलत ढंग से अपनाया गया श्रमण जीवन व्यक्ति को निरय की ओर खींच ले जाता है।

अंग्रेज़ी (भिक्खु सुजातो): When kusa grass is wrongly grasped it only cuts the hand. So too, the ascetic life, when wrongly taken, drags you to hell.

यं किञ्चि सिथिलं कम्मं,सङ्किलिट्ठञ्च यं वतं ।सङ्कस्सरं ब्रह्मचरियं,न तं होति महप्फलं ॥

Yaṁ kiñci sithilaṁ kammaṁ,saṅkiliṭṭhañca yaṁ vataṁ;Saṅkassaraṁ brahmacariyaṁ,na taṁ hoti mahapphalaṁ.

जो कर्म ढीले ढाले ढंग से किया जाए, जो व्रत दूषित हो, और जो ब्रह्मचर्य संदेह के घेरे में हो, उसका बड़ा फल नहीं होता।

अंग्रेज़ी (भिक्खु सुजातो): Any lax act, any corrupt observance, or suspicious spiritual life, is not very fruitful.

कयिरा चे कयिराथेनं,दळ्हमेनं परक्कमे ।सिथिलो हि परिब्बाजो,भिय्यो आकिरते रजं ॥

Kayirā ce kayirāthenaṁ,daḷhamenaṁ parakkame;Sithilo hi paribbājo,bhiyyo ākirate rajaṁ.

यदि कुछ करना है तो उसे दृढ़ता से करो। ढीले ढंग से जिया गया प्रव्रजित जीवन और अधिक धूल उड़ाता है।

अंग्रेज़ी (भिक्खु सुजातो): If one is to do what should be done, one should staunchly strive. For the life gone forth when laxly led just stirs up dust all the more.

गाथा 314Issāpakataitthivatthu

अकतं दुक्कटं सेय्यो,पच्छा तप्पति दुक्कटं ।कतञ्च सुकतं सेय्यो,यं कत्वा नानुतप्पति ॥

Akataṁ dukkaṭaṁ seyyo,pacchā tappati dukkaṭaṁ;Katañca sukataṁ seyyo,yaṁ katvā nānutappati.

बुरा कर्म न करना ही अच्छा है, क्योंकि वह बाद में सताता है। अच्छा कर्म करना ही अच्छा है, जिसे करके पछताना नहीं पड़ता।

अंग्रेज़ी (भिक्खु सुजातो): A bad deed is better left undone, for it will plague you later on. A good deed is better done, one that does not plague you.

गाथा 315Sambahulabhikkhuvatthu

नगरं यथा पच्चन्तं,गुत्तं सन्तरबाहिरं ।एवं गोपेथ अत्तानं,खणो वो मा उपच्चगा ।खणातीता हि सोचन्ति,निरयम्हि समप्पिता ॥

Nagaraṁ yathā paccantaṁ,guttaṁ santarabāhiraṁ;Evaṁ gopetha attānaṁ,khaṇo vo mā upaccagā;Khaṇātītā hi socanti,nirayamhi samappitā.

जैसे सीमांत नगर भीतर और बाहर से सुरक्षित रखा जाता है, वैसे ही अपनी रक्षा करो। यह क्षण हाथ से न जाने दो, क्योंकि जो क्षण चूक जाते हैं वे निरय में पड़कर शोक करते हैं।

अंग्रेज़ी (भिक्खु सुजातो): As a frontier city is guarded inside and out, so you should ward yourselves, don’t let the moment pass you by. For if you miss your moment you’ll grieve when sent to hell.

गाथा 316Nigaṇṭhavatthu

अलज्जिताये लज्जन्ति,लज्जिताये न लज्जरे ।मिच्छादिट्ठिसमादाना,सत्ता गच्छन्ति दुग्गतिं ॥

Alajjitāye lajjanti,lajjitāye na lajjare;Micchādiṭṭhisamādānā,sattā gacchanti duggatiṁ.

जो लज्जा की बात पर लज्जित नहीं होते और जो लज्जा की बात नहीं उस पर लज्जित होते हैं, ऐसे मिथ्या दृष्टि रखने वाले प्राणी दुर्गति को जाते हैं।

अंग्रेज़ी (भिक्खु सुजातो): Unashamed of what is shameful, ashamed of what is not shameful; beings who uphold wrong view go to a bad place.

अभये भयदस्सिनो,भये चाभयदस्सिनो ।मिच्छादिट्ठिसमादाना,सत्ता गच्छन्ति दुग्गतिं ॥

Abhaye bhayadassino,bhaye cābhayadassino;Micchādiṭṭhisamādānā,sattā gacchanti duggatiṁ.

जो भय की बात न होने पर भय देखते हैं और भय की बात होने पर भय नहीं देखते, ऐसे मिथ्या दृष्टि रखने वाले प्राणी दुर्गति को जाते हैं।

अंग्रेज़ी (भिक्खु सुजातो): Seeing danger where there is none, and blind to the actual danger, beings who uphold wrong view go to a bad place.

गाथा 318Titthiyasāvakavatthu

अवज्जे वज्जमतिनो,वज्जे चावज्जदस्सिनो ।मिच्छादिट्ठिसमादाना,सत्ता गच्छन्ति दुग्गतिं ॥

Avajje vajjamatino,vajje cāvajjadassino;Micchādiṭṭhisamādānā,sattā gacchanti duggatiṁ.

जो दोष न होने पर दोष देखते हैं और दोष होने पर उसे नहीं देखते, ऐसे मिथ्या दृष्टि रखने वाले प्राणी दुर्गति को जाते हैं।

अंग्रेज़ी (भिक्खु सुजातो): Seeing fault where there is none, and blind to the actual fault, beings who uphold wrong view go to a bad place.

वज्जञ्च वज्जतो ञत्वा,अवज्जञ्च अवज्जतो ।सम्मादिट्ठिसमादाना,सत्ता गच्छन्ति सुग्गतिं ॥निरयवग्गो द्वावीसतिमो ॥

Vajjañca vajjato ñatvā,avajjañca avajjato;Sammādiṭṭhisamādānā,sattā gacchanti suggatiṁ.Nirayavaggo dvāvīsatimo.

जो दोष को दोष और निर्दोष को निर्दोष जानते हैं, ऐसे सम्यक दृष्टि रखने वाले प्राणी सुगति को जाते हैं।

अंग्रेज़ी (भिक्खु सुजातो): Knowing a fault as a fault and the faultless as faultless, beings who uphold right view go to a good place.

छोटा क्विज़

  1. गाथा 306 के अनुसार झूठ बोलने वाले के साथ और कौन निरय में जाता है?

  2. गाथा 314 के अनुसार बुरा कर्म न करना ही अच्छा क्यों है?

  3. गाथा 315 हमें किसकी तरह अपनी रक्षा करने को कहती है?

  4. गाथा 311 में गलत ढंग से पकड़ने पर क्या हाथ काट देता है?

  5. गाथा 309 परस्त्री के पास जाने वाले पुरुष के लिए कितने परिणाम बताती है?

  6. गाथा 319 के अनुसार जो दोष को दोष जानते हैं वे कहाँ जाते हैं?

आपका स्कोर: 0 / 6

पालि (महासंगीति संस्करण) और भिक्खु सुजातो की अंग्रेज़ी (CC0): SuttaCentral. हिंदी और मराठी अर्थ, सारांश और कहानियाँ: IndiaDigital, बौद्ध विद्वान की समीक्षा बाक़ी।

हर परंपरा के लोगों के सुधार का स्वागत है: support@indiadigital.org. आख़िरी जाँच: .

Search by task, life event, format or tool name, in English, हिंदी or Hinglish.