भगवद्गीता · अध्याय 1 / 18 · 47 श्लोक

अर्जुन का विषाद

युद्ध से ठीक पहले एक महान योद्धा लड़ने से मना कर देता है।

अर्जुनविषादयोगः · Arjuna-viṣāda-yoga

इस परंपरा के विद्वान की समीक्षा बाक़ी है। मूल ग्रंथ सार्वजनिक (पब्लिक डोमेन) हैं; सरल अर्थ और टिप्पणियाँ IndiaDigital ने लिखी हैं और उनकी जाँच चल रही है। हम हर परंपरा की शिक्षा उसी के शब्दों में बताते हैं और किसी धर्म को ऊँचा-नीचा नहीं बताते। सुधार भेजें

यह अध्याय संक्षेप में

गीता कुरुक्षेत्र के युद्ध-मैदान से शुरू होती है, जहाँ एक ही राजवंश की दो शाखाएँ, कौरव और पांडव, युद्ध के लिए खड़ी हैं। अंधे राजा धृतराष्ट्र अपने मंत्री संजय से, जिन्हें दिव्य दृष्टि मिली है, वहाँ का हाल पूछते हैं। पांडवों के महान धनुर्धर अर्जुन अपने सारथी श्रीकृष्ण से रथ को दोनों सेनाओं के बीच ले जाने को कहते हैं, और वहाँ दोनों ओर अपने गुरु, दादा, भाई और मित्र देखते हैं। दुख और करुणा से भरकर वे कहते हैं कि अपनों को मारने से धर्म नष्ट होगा, यानी वह सही व्यवस्था और कर्तव्य जो परिवार और समाज को जोड़कर रखते हैं। अध्याय के अंत में अर्जुन धनुष रखकर बैठ जाते हैं और लड़ने से मना कर देते हैं, जिससे श्रीकृष्ण के उपदेश की भूमिका बनती है।

  • पूरी गीता संजय द्वारा अंधे राजा धृतराष्ट्र को सुनाए गए वर्णन के रूप में है (1.1)
  • अर्जुन का संकट तब शुरू होता है जब वे सामने की सेना में अपने ही परिवार के चेहरे देखते हैं (1.26)
  • दुख शरीर पर भी दिखता है: अर्जुन के अंग ढीले पड़ते हैं, मुँह सूखता है और धनुष हाथ से फिसलता है (1.29)
  • अध्याय किसी उत्तर से नहीं, एक प्रश्न से खत्म होता है, जब अर्जुन शोक से भरकर बैठ जाते हैं (1.47)

शोक और संशययुद्ध और संघर्षकर्तव्य (धर्म)करुणाअनुष्टुप (श्लोक): 4 × 8 अक्षर

दूर महल में अंधे राजा धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं: कुरुक्षेत्र में मेरे पुत्र और पांडव क्या कर रहे हैं?

सभी 47 श्लोक

1.1धृतराष्ट्र

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥

dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ |māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata saṃjaya ||

धृतराष्ट्र ने कहा: संजय, धर्म की भूमि कुरुक्षेत्र में युद्ध की इच्छा से इकट्ठे हुए मेरे पुत्रों और पांडु के पुत्रों ने क्या किया?

1.2संजय

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥

dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā |ācāryamupasaṃgamya rājā vacanamabravīt ||

संजय ने कहा: पांडवों की सेना को युद्ध के लिए सजी देखकर राजा दुर्योधन अपने गुरु द्रोणाचार्य के पास गया और यह बोला।

1.3संजय

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥

paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm |vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā ||

गुरुदेव, पांडु के पुत्रों की इस बड़ी सेना को देखिए, जिसे आपके ही बुद्धिमान शिष्य, द्रुपद के पुत्र ने सजाया है।

1.4संजय

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥

atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi |yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ ||

इसमें भीम और अर्जुन जैसे युद्ध में बराबर के वीर और बड़े धनुर्धर हैं: युयुधान, विराट और महारथी द्रुपद।

1.5संजय

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥

dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān |purujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ ||

धृष्टकेतु, चेकितान, काशी के वीर राजा, पुरुजित, कुंतिभोज और मनुष्यों में श्रेष्ठ शैब्य भी हैं।

1.6संजय

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥

yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān |saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ ||

पराक्रमी युधामन्यु, वीर उत्तमौजा, सुभद्रा का पुत्र और द्रौपदी के पुत्र भी हैं, ये सभी महारथी हैं।

1.7संजय

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥

asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama |nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te ||

हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, अब हमारी ओर के मुख्य योद्धाओं को भी जान लीजिए। आपकी जानकारी के लिए मैं अपनी सेना के नायकों के नाम बताता हूँ।

1.8संजय

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥

bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiṃjayaḥ |aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca ||

आप स्वयं, भीष्म, कर्ण, युद्ध जीतने वाले कृपाचार्य, अश्वत्थामा, विकर्ण और सोमदत्त का पुत्र।

1.9संजय

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥

anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ |nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ ||

और भी बहुत से वीर मेरे लिए जान देने को तैयार हैं। वे तरह-तरह के हथियार लिए हैं और सब युद्ध में निपुण हैं।

1.10संजय

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥

aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam |paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam ||

भीष्म द्वारा रक्षित हमारी सेना अपार है, जबकि भीम द्वारा रक्षित उनकी सेना सीमित है।

1.11संजय

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥

ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ |bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi ||

इसलिए आप सब सेना के हर मोर्चे पर अपनी-अपनी जगह डटे रहकर, सबसे पहले भीष्म की रक्षा करें।

1.12संजय

तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥

tasya saṃjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ |siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān ||

तब दुर्योधन का उत्साह बढ़ाने के लिए कुरुवंश के सबसे बड़े, वृद्ध पितामह भीष्म ने सिंह की तरह गरजकर ज़ोर से शंख बजाया।

1.13संजय

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ |sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat ||

तुरंत शंख, नगाड़े, ढोल और नरसिंगे एक साथ बज उठे, और बहुत भारी शोर हुआ।

1.14संजय

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥

tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau |mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ ||

तब सफेद घोड़ों से जुते बड़े रथ पर खड़े श्रीकृष्ण और अर्जुन ने अपने दिव्य शंख बजाए।

1.15संजय

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥

pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanañjayaḥ |pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ ||

श्रीकृष्ण ने पांचजन्य शंख बजाया, अर्जुन ने देवदत्त, और भयंकर पराक्रम वाले भीम ने पौंड्र नाम का बड़ा शंख बजाया।

1.16संजय

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥

anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau ||

कुंती के पुत्र राजा युधिष्ठिर ने अनंतविजय शंख बजाया, और नकुल तथा सहदेव ने सुघोष और मणिपुष्पक बजाए।

1.17संजय

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥

kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ ||

उत्तम धनुर्धर काशीराज, महारथी शिखंडी, धृष्टद्युम्न, विराट और कभी न हारने वाले सात्यकि,

1.18संजय

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥

drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate |saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak ||

द्रुपद, द्रौपदी के पुत्र और बलवान भुजाओं वाले सुभद्रा-पुत्र, हे राजन, सबने अपने-अपने शंख बजाए।

1.19संजय

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥

sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat |nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan ||

धरती और आकाश में गूँजते उस भारी नाद ने धृतराष्ट्र के पुत्रों के हृदय दहला दिए।

1.20संजय

अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥

atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrānkapidhvajaḥ |pravṛtte śastrasaṃpāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ ||

तब हनुमान के चिह्न वाली ध्वजा वाले अर्जुन ने धृतराष्ट्र के पुत्रों को पंक्ति में खड़ा देखा। जब हथियार चलने ही वाले थे, उन्होंने धनुष उठाया,

1.21अर्जुन

हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥

hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate |senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta ||

और श्रीकृष्ण से कहा। अर्जुन बोले: हे अच्युत, मेरा रथ दोनों सेनाओं के बीच में खड़ा कीजिए,

1.22अर्जुन

यावदेतान्निरिक्षेऽहं योद्‌धुकामानवस्थितान् ।कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥

yāvadetānnirikṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān |kairmayā saha yoddhavyamasmin raṇasamudyame ||

ताकि मैं देख सकूँ कि यहाँ युद्ध की इच्छा से कौन खड़े हैं, और इस युद्ध में मुझे किनसे लड़ना है।

1.23अर्जुन

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥

yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ |dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ ||

मैं उन्हें देखना चाहता हूँ जो दुष्ट बुद्धि वाले धृतराष्ट्र-पुत्र को खुश करने के लिए यहाँ लड़ने आए हैं।

1.24संजय

एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥

evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata |senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam ||

संजय ने कहा: हे राजन, अर्जुन के ऐसा कहने पर श्रीकृष्ण ने उस उत्तम रथ को दोनों सेनाओं के बीच खड़ा कर दिया,

1.25संजय

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥

bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām |uvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti ||

भीष्म, द्रोण और सभी राजाओं के सामने, और कहा: हे पार्थ, यहाँ इकट्ठे हुए इन सब कुरुवंशियों को देखो।

1.26संजय

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥

tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān |ācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā ||

वहाँ अर्जुन ने दोनों सेनाओं में खड़े पिता के समान बड़े, दादा, गुरु, मामा, भाई, पुत्र, पोते और मित्र देखे,

1.27संजय

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥

śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi |tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān ||

साथ ही ससुर और शुभचिंतक भी। इन सब संबंधियों को खड़ा देखकर,

1.28अर्जुन

कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥

kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdannidamabravīt |dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam ||

अर्जुन गहरी करुणा से भर गए और दुखी होकर बोले: हे कृष्ण, युद्ध की इच्छा से खड़े अपने ही लोगों को देखकर,

1.29अर्जुन

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥

sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati |vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate ||

मेरे अंग ढीले पड़ रहे हैं, मुँह सूख रहा है, शरीर काँप रहा है और रोंगटे खड़े हो रहे हैं।

1.30अर्जुन

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥

gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakcaiva paridahyate |na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ ||

गांडीव धनुष मेरे हाथ से फिसल रहा है और त्वचा जल रही है। मैं ठीक से खड़ा नहीं रह पा रहा, मेरा मन चक्कर खा रहा है।

1.31अर्जुन

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥

nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava |na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave ||

हे केशव, मुझे अशुभ लक्षण दिख रहे हैं, और युद्ध में अपने ही लोगों को मारने में मुझे कोई भलाई नहीं दिखती।

1.32अर्जुन

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥

na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca |kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā ||

हे कृष्ण, मुझे न जीत चाहिए, न राज्य, न सुख। हे गोविंद, हमें राज्य से, भोगों से, या जीवन से भी क्या लाभ?

1.33अर्जुन

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥

yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca |ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca ||

जिनके लिए हम राज्य, भोग और सुख चाहते थे, वही लोग प्राण और धन की आशा छोड़कर यहाँ युद्ध में खड़े हैं:

1.34अर्जुन

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संबन्धिनस्तथा ॥

ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ |mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ saṃbandhinastathā ||

गुरु, पिता, पुत्र, दादा, मामा, ससुर, पोते, साले और दूसरे संबंधी।

1.35अर्जुन

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥

etānna hantumicchāmi ghnato'pi madhusūdana |api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte ||

हे मधुसूदन, चाहे वे मुझे मार दें, फिर भी मैं उन्हें मारना नहीं चाहता, तीनों लोकों के राज्य के लिए भी नहीं, धरती के लिए तो बिल्कुल नहीं।

1.36अर्जुन

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥

nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana |pāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ ||

हे जनार्दन, धृतराष्ट्र के पुत्रों को मारकर हमें क्या खुशी मिलेगी? वे आततायी हैं, फिर भी उन्हें मारने से हमें पाप ही लगेगा।

1.37अर्जुन

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् ।स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥

tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān |svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava ||

इसलिए अपने ही बंधु धृतराष्ट्र-पुत्रों को मारना हमारे लिए ठीक नहीं। हे माधव, अपने ही लोगों को मारकर हम कैसे सुखी होंगे?

1.38अर्जुन

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥

yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ |kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam ||

चाहे लोभ से अंधे हुए वे लोग कुल के नाश में कोई दोष और मित्रों से विश्वासघात में कोई पाप न देखें,

1.39अर्जुन

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥

kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum |kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana ||

हे जनार्दन, हम तो कुल के नाश का दोष साफ देखते हैं, फिर हम इस पाप से बचने की बात क्यों न सोचें?

1.40अर्जुन

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥

kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ |dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta ||

कुल का नाश होने पर उसके पुराने कुलधर्म नष्ट हो जाते हैं। धर्म नष्ट होने पर पूरे कुल पर अधर्म छा जाता है।

1.41अर्जुन

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः ॥

adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ |strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṃkaraḥ ||

हे कृष्ण, अधर्म बढ़ने पर कुल की स्त्रियाँ भटक जाती हैं, और हे वार्ष्णेय, ऐसा होने पर वर्णों का मिश्रण (वर्णसंकर) होता है।

1.42अर्जुन

संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥

saṃkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca |patanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ ||

यह मिश्रण कुल को और कुल का नाश करने वालों को नरक में ले जाता है, और उनके पितर भी गिर जाते हैं क्योंकि उन्हें पिंड और जल का अर्पण बंद हो जाता है।

1.43अर्जुन

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥

doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥ |utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ ||

कुल का नाश करने वालों के इन दोषों से, जो वर्णसंकर पैदा करते हैं, जाति और कुल के सदा से चले आ रहे धर्म नष्ट हो जाते हैं।

1.44अर्जुन

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥

utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana |narake'niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma ||

हे जनार्दन, हमने सुना है कि जिनके कुलधर्म नष्ट हो जाते हैं, वे लोग लंबे समय तक नरक में रहते हैं।

1.45अर्जुन

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥

aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam |yadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ ||

अफ़सोस, हम कितना बड़ा पाप करने चले हैं, कि राज्य के सुख के लालच में अपने ही लोगों को मारने को तैयार हो गए।

1.46अर्जुन

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥

yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ |dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet ||

मेरे लिए यही अच्छा होगा कि मैं बिना हथियार के, बिना विरोध किए खड़ा रहूँ और हथियारबंद धृतराष्ट्र-पुत्र मुझे युद्ध में मार दें।

1.47संजय

एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥

evamuktvārjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat |visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ ||

संजय ने कहा: युद्धभूमि में ऐसा कहकर अर्जुन धनुष और बाण छोड़कर रथ में बैठ गए, उनका मन शोक से व्याकुल था।

परंपराएँ इस अध्याय को कैसे पढ़ती हैं

हिंदू दर्शन की अलग-अलग परंपराएँ गीता को अलग ढंग से पढ़ती हैं। ये टिप्पणियाँ हर दृष्टि को बताती हैं; किसी को एकमात्र सही नहीं कहा गया है।

आदि शंकराचार्य (अद्वैत)

शंकराचार्य अपनी टीका में पहले अध्याय और दूसरे अध्याय की शुरुआत को पृष्ठभूमि मानते हैं। उनके अनुसार अर्जुन का शोक और भ्रम ही वह स्थिति है जो उन्हें आत्मा का ज्ञान ग्रहण करने के योग्य बनाती है, जो दूसरे अध्याय से शुरू होता है।

महात्मा गांधी

गांधीजी ने कुरुक्षेत्र के युद्ध को एक रूपक माना: यह युद्ध हर मनुष्य के हृदय में चलने वाला अच्छाई और बुराई का संघर्ष है।

छोटा क्विज़

  1. भगवद्गीता में पहला प्रश्न कौन पूछता है?

  2. पांडव सेना को देखकर दुर्योधन किसके पास जाता है?

  3. दुर्योधन का उत्साह बढ़ाने के लिए सबसे पहले शंख कौन बजाता है?

  4. श्रीकृष्ण के शंख का नाम क्या है?

  5. अर्जुन श्रीकृष्ण से रथ के बारे में क्या करने को कहते हैं?

  6. सामने की सेना को देखकर अर्जुन क्या देखते हैं?

  7. अर्जुन के अनुसार कुल का नाश होने पर क्या होता है?

  8. पहला अध्याय कैसे खत्म होता है?

आपका स्कोर: 0 / 8

संस्कृत पाठ: संस्कृत विकिस्रोत (पब्लिक डोमेन; फ़ॉर्मैटिंग CC BY-SA 4.0)। लिप्यंतरण और छंद: संस्कृत से गणना। अर्थ, सारांश, कथा और क्विज़: IndiaDigital, संस्कृत विद्वान की समीक्षा बाक़ी।

हर परंपरा के लोगों के सुधार का स्वागत है: support@indiadigital.org. आख़िरी जाँच: .

Search by task, life event, format or tool name, in English, हिंदी or Hinglish.