अर्जुनाचा विषाद

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥

dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā |ācāryamupasaṃgamya rājā vacanamabravīt ||

संजय म्हणाला: पांडवांचे सैन्य युद्धासाठी रचलेले पाहून राजा दुर्योधन आपले गुरू द्रोणाचार्य यांच्याकडे गेला आणि असे बोलला.

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥

paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm |vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā ||

गुरुदेव, पांडूपुत्रांचे हे मोठे सैन्य पाहा, जे तुमच्याच हुशार शिष्याने, द्रुपदाच्या पुत्राने रचले आहे.

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥

atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi |yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ ||

यात भीम आणि अर्जुनासारखे युद्धात तोडीचे वीर आणि मोठे धनुर्धर आहेत: युयुधान, विराट आणि महारथी द्रुपद.

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥

dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān |purujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ ||

धृष्टकेतू, चेकितान, काशीचा पराक्रमी राजा, पुरुजित, कुंतिभोज आणि नरश्रेष्ठ शैब्य हेही आहेत.

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥

yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān |saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ ||

पराक्रमी युधामन्यू, शूर उत्तमौजा, सुभद्रेचा पुत्र आणि द्रौपदीचे पुत्र हेही आहेत, हे सगळे महारथी आहेत.

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥

asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama |nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te ||

हे द्विजश्रेष्ठ, आता आमच्या बाजूचे प्रमुख योद्धेही जाणून घ्या. तुमच्या माहितीसाठी मी माझ्या सैन्याच्या नायकांची नावे सांगतो.

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥

bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiṃjayaḥ |aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca ||

तुम्ही स्वतः, भीष्म, कर्ण, युद्धात विजयी होणारे कृपाचार्य, अश्वत्थामा, विकर्ण आणि सोमदत्ताचा पुत्र.

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥

anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ |nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ ||

आणखीही अनेक वीर माझ्यासाठी प्राण द्यायला तयार आहेत. त्यांच्याकडे विविध शस्त्रे आहेत आणि ते सर्व युद्धकलेत निपुण आहेत.

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥

aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam |paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam ||

भीष्मांनी रक्षण केलेले आमचे सैन्य अपार आहे, तर भीमाने रक्षण केलेले त्यांचे सैन्य मर्यादित आहे.

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥

ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ |bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi ||

म्हणून तुम्ही सर्वांनी सैन्याच्या प्रत्येक मोर्च्यावर आपापल्या जागी ठाम राहून सर्वात आधी भीष्मांचे रक्षण करावे.

तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥

tasya saṃjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ |siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān ||

तेव्हा दुर्योधनाला उत्साह देण्यासाठी कुरुवंशातील सर्वात ज्येष्ठ, वृद्ध पितामह भीष्मांनी सिंहासारखी गर्जना करून मोठ्याने शंख फुंकला.

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ |sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat ||

लगेच शंख, नगारे, ढोल आणि रणशिंगे एकाच वेळी वाजू लागली, आणि प्रचंड आवाज झाला.

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥

tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau |mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ ||

मग पांढरे घोडे जोडलेल्या मोठ्या रथात उभे असलेल्या श्रीकृष्ण आणि अर्जुनाने आपले दिव्य शंख फुंकले.

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥

pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanañjayaḥ |pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ ||

श्रीकृष्णाने पांचजन्य शंख फुंकला, अर्जुनाने देवदत्त, आणि भयंकर पराक्रमी भीमाने पौंड्र नावाचा मोठा शंख फुंकला.

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥

anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau ||

कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिराने अनंतविजय शंख फुंकला, आणि नकुल व सहदेवाने सुघोष आणि मणिपुष्पक फुंकले.

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥

kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ ||

उत्तम धनुर्धर काशीराज, महारथी शिखंडी, धृष्टद्युम्न, विराट आणि कधीही न हरलेला सात्यकी,

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥

drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate |saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak ||

द्रुपद, द्रौपदीचे पुत्र आणि बलवान बाहूंचा सुभद्रापुत्र, हे राजा, सर्वांनी आपापले शंख फुंकले.

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥

sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat |nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan ||

पृथ्वी आणि आकाशात घुमणाऱ्या त्या प्रचंड नादाने धृतराष्ट्राच्या पुत्रांची हृदये हादरली.

अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥

atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrānkapidhvajaḥ |pravṛtte śastrasaṃpāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ ||

तेव्हा ध्वजावर हनुमानाचे चिन्ह असलेल्या अर्जुनाने धृतराष्ट्राचे पुत्र रांगेत उभे असलेले पाहिले. शस्त्रे चालणार इतक्यात त्याने धनुष्य उचलले,

हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥

hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate |senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta ||

आणि श्रीकृष्णाला म्हणाला. अर्जुन म्हणाला: हे अच्युता, माझा रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा कर,

यावदेतान्निरिक्षेऽहं योद्‌धुकामानवस्थितान् ।कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥

yāvadetānnirikṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān |kairmayā saha yoddhavyamasmin raṇasamudyame ||

म्हणजे इथे युद्धाच्या इच्छेने कोण उभे आहेत आणि या युद्धात मला कोणाशी लढायचे आहे ते मी पाहू शकेन.

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥

yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ |dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ ||

दुष्ट बुद्धीच्या धृतराष्ट्रपुत्राला खूश करण्यासाठी जे इथे लढायला आले आहेत त्यांना मला पाहायचे आहे.

एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥

evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata |senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam ||

संजय म्हणाला: हे राजा, अर्जुनाने असे सांगितल्यावर श्रीकृष्णाने तो उत्तम रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा केला,

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥

bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām |uvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti ||

भीष्म, द्रोण आणि सर्व राजांच्या समोर, आणि म्हणाला: हे पार्था, इथे जमलेल्या या सर्व कौरवांना पाहा.

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥

tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān |ācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā ||

तिथे अर्जुनाने दोन्ही सैन्यांत उभे असलेले वडीलधारे, आजोबा, गुरू, मामा, भाऊ, पुत्र, नातू आणि मित्र पाहिले,

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥

śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi |tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān ||

तसेच सासरे आणि हितचिंतकही. या सर्व नातेवाइकांना उभे पाहून,

कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥

kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdannidamabravīt |dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam ||

अर्जुन खोल करुणेने भरून गेला आणि दुःखाने म्हणाला: हे कृष्णा, युद्धासाठी उभे असलेले माझेच लोक पाहून,

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥

sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati |vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate ||

माझे अवयव गळून जात आहेत, तोंड कोरडे पडत आहे, शरीर कापत आहे आणि अंगावर काटा येत आहे.

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥

gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakcaiva paridahyate |na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ ||

गांडीव धनुष्य माझ्या हातातून निसटत आहे आणि अंगाची लाही होत आहे. मला नीट उभे राहता येत नाही, माझे मन भिरभिरत आहे.

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥

nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava |na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave ||

हे केशवा, मला अशुभ चिन्हे दिसत आहेत, आणि युद्धात आपल्याच माणसांना मारण्यात मला काहीच कल्याण दिसत नाही.

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥

na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca |kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā ||

हे कृष्णा, मला विजय नको, राज्य नको, सुखही नको. हे गोविंदा, राज्याचा, भोगांचा किंवा जगण्याचाही आम्हाला काय उपयोग?

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥

yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca |ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca ||

ज्यांच्यासाठी आम्हाला राज्य, भोग आणि सुख हवे होते, तेच लोक प्राण आणि धनाची आशा सोडून इथे युद्धात उभे आहेत:

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संबन्धिनस्तथा ॥

ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ |mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ saṃbandhinastathā ||

गुरू, वडील, पुत्र, आजोबा, मामा, सासरे, नातू, मेहुणे आणि इतर नातेवाईक.

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥

etānna hantumicchāmi ghnato'pi madhusūdana |api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte ||

हे मधुसूदना, त्यांनी मला मारले तरी मला त्यांना मारायचे नाही, तिन्ही लोकांच्या राज्यासाठीही नाही, मग पृथ्वीसाठी तर नाहीच.

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥

nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana |pāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ ||

हे जनार्दना, धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना मारून आम्हाला काय आनंद मिळणार? ते आततायी असले तरी त्यांना मारल्याने आम्हाला पापच लागेल.

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् ।स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥

tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān |svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava ||

म्हणून आपलेच बांधव असलेल्या धृतराष्ट्रपुत्रांना मारणे आम्हाला योग्य नाही. हे माधवा, आपल्याच माणसांना मारून आम्ही कसे सुखी होणार?

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥

yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ |kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam ||

लोभाने आंधळे झालेल्या त्यांना कुळाच्या नाशात दोष आणि मित्रद्रोहात पाप दिसत नसेल तरी,

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥

kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum |kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana ||

हे जनार्दना, आम्हाला तर कुळनाशाचा दोष स्पष्ट दिसतो, मग या पापापासून दूर राहण्याचा विचार आम्ही का करू नये?

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥

kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ |dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta ||

कुळाचा नाश झाला की त्याचे परंपरागत कुलधर्म नष्ट होतात. धर्म नष्ट झाला की संपूर्ण कुळावर अधर्म पसरतो.

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः ॥

adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ |strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṃkaraḥ ||

हे कृष्णा, अधर्म वाढला की कुळातील स्त्रिया मार्गभ्रष्ट होतात, आणि हे वार्ष्णेया, असे झाले की वर्णांचे मिश्रण (वर्णसंकर) होते.

संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥

saṃkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca |patanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ ||

हे मिश्रण कुळाला आणि कुळनाश करणाऱ्यांना नरकात नेते, आणि त्यांचे पितरही पतन पावतात कारण त्यांना पिंड आणि जलाचे अर्पण थांबते.

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥

doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥ |utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ ||

वर्णसंकर घडवणाऱ्या कुळनाशकांच्या या दोषांमुळे जाती आणि कुळाचे परंपरागत धर्म नष्ट होतात.

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥

utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana |narake'niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma ||

हे जनार्दना, आम्ही ऐकले आहे की ज्यांचे कुलधर्म नष्ट होतात ती माणसे दीर्घ काळ नरकात राहतात.

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥

aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam |yadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ ||

अरेरे, आम्ही किती मोठे पाप करायला निघालो आहोत, राज्यसुखाच्या लोभाने आपल्याच माणसांना मारायला तयार झालो आहोत.

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥

yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ |dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet ||

मी निःशस्त्र आणि प्रतिकार न करता उभा राहिलो आणि शस्त्रधारी धृतराष्ट्रपुत्रांनी मला युद्धात मारले, तर तेच माझ्यासाठी बरे होईल.