जैन धर्म · आचार्य उमास्वाति

अध्याय 3: अधोलोक और मध्यलोक

वह एक ग्रंथ जिसे दिगंबर और श्वेतांबर दोनों जैन मानते हैं: छोटे संस्कृत सूत्रों में पूरा जैन मार्ग।

सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः

इस परंपरा के विद्वान की समीक्षा बाक़ी है। मूल ग्रंथ सार्वजनिक (पब्लिक डोमेन) हैं; सरल अर्थ और टिप्पणियाँ IndiaDigital ने लिखी हैं और उनकी जाँच चल रही है। हम हर परंपरा की शिक्षा उसी के शब्दों में बताते हैं और किसी धर्म को ऊँचा-नीचा नहीं बताते। सुधार भेजें

यह अध्याय संक्षेप में

इस अध्याय में लोक के अधोलोक और मध्यलोक का जैन वर्णन है। नीचे सात नरक भूमियाँ हैं, जहाँ जैन मान्यता के अनुसार जीव अपने कर्मों का फल भोगते हैं; कर्म वह सूक्ष्म पुद्गल है जो कार्यों के कारण आत्मा से बँधता है। मध्यलोक में जम्बूद्वीप है, जिसके केन्द्र में मेरु पर्वत है और जिसे समुद्र और द्वीप घेरे हुए हैं; मनुष्य केवल मानुषोत्तर पर्वत के भीतर रहते हैं। इसमें भरत और ऐरावत क्षेत्रों के उत्सर्पिणी और अवसर्पिणी काल चक्र का भी वर्णन है; श्वेताम्बर पाठ में यह अध्याय काफी छोटा है।

रत्नशर्कराबालुकापंकधूमतमोमहातमःप्रभा भूमयो घनाम्बुवाताकाशप्रतिष्ठाः सप्ताधोऽधः

ratnaśarkarābālukāpaṃkadhūmatamomahātamaḥprabhā bhūmayo ghanāmbuvātākāśapratiṣṭhāḥ saptādho'dhaḥ

रत्नप्रभा, शर्कराप्रभा, बालुकाप्रभा, पंकप्रभा, धूमप्रभा, तमःप्रभा और महातमःप्रभा, ये सात भूमियाँ नीचे नीचे हैं, और घनोदधि, वातवलय और आकाश के आधार पर टिकी हैं।

तासु त्रिंशत्पंचविंशतिपंचदशदशत्रिपंचोनैकनरकशतसहस्राणि पंच चैव यथाक्रमम्

tāsu triṃśatpaṃcaviṃśatipaṃcadaśadaśatripaṃconaikanarakaśatasahasrāṇi paṃca caiva yathākramam

उनमें क्रम से तीस लाख, पच्चीस लाख, पन्द्रह लाख, दस लाख, तीन लाख, पाँच कम एक लाख और केवल पाँच नरक (बिल) हैं।

नारका नित्याशुभतरलेश्यापरिणामदेहवेदनाविक्रियाः

nārakā nityāśubhataraleśyāpariṇāmadehavedanāvikriyāḥ

नारकी जीवों की लेश्या, परिणाम, देह, वेदना और विक्रिया सदा अधिकाधिक अशुभ होती हैं।

परस्परोदीरितदुःखाः

parasparodīritaduḥkhāḥ

वे एक दूसरे को दुःख देते हैं।

संक्लिष्टासुरोदीरितदुःखाश्च प्राक् चतुर्थ्याः

saṃkliṣṭāsurodīritaduḥkhāśca prāk caturthyāḥ

और चौथी भूमि से पहले (तीसरी भूमि तक) संक्लिष्ट परिणाम वाले असुरकुमार देव भी उन्हें दुःख देते हैं।

तेष्वेकत्रिसप्तदशसप्तदशद्वाविंशतित्रयस्त्रिंशत्सागरोपमा सत्त्वानां परा स्थितिः

teṣvekatrisaptadaśasaptadaśadvāviṃśatitrayastriṃśatsāgaropamā sattvānāṃ parā sthitiḥ

इन भूमियों में जीवों की उत्कृष्ट आयु क्रम से एक, तीन, सात, दस, सत्रह, बाईस और तैंतीस सागरोपम है।

जम्बूद्वीपलवणोदादयः शुभनामानो द्वीपसमुद्राः

jambūdvīpalavaṇodādayaḥ śubhanāmāno dvīpasamudrāḥ

जम्बूद्वीप और लवण समुद्र आदि शुभ नाम वाले द्वीप और समुद्र हैं।

द्विर्द्विर्विष्कम्भाः पूर्वपूर्वपरिक्षेपिणो वलयाकृतयः

dvirdvirviṣkambhāḥ pūrvapūrvaparikṣepiṇo valayākṛtayaḥ

वे क्रम से दुगुने दुगुने विस्तार वाले, पहले पहले को घेरे हुए और वलय (कंगन) के आकार के हैं।

तन्मध्ये मेरुनाभिर्वृत्तो योजनशतसहस्रविष्कम्भो जम्बूद्वीपः

tanmadhye merunābhirvṛtto yojanaśatasahasraviṣkambho jambūdvīpaḥ

इनके बीच में जम्बूद्वीप है, जो गोल है, जिसकी नाभि मेरु पर्वत है और जिसका विस्तार एक लाख योजन है।

भरतहैमवतहरिविदेहरम्यकहैरण्यवतैरावतवर्षाः क्षेत्राणि

bharatahaimavataharivideharamyakahairaṇyavatairāvatavarṣāḥ kṣetrāṇi

इसमें भरत, हैमवत, हरि, विदेह, रम्यक, हैरण्यवत और ऐरावत, ये सात क्षेत्र हैं।

तद्विभाजिनः पूर्वापरायता हिमवन्महाहिमवन्निषधनीलरुक्मिशिखरिणो वर्षधरपर्वताः

tadvibhājinaḥ pūrvāparāyatā himavanmahāhimavanniṣadhanīlarukmiśikhariṇo varṣadharaparvatāḥ

इन्हें बाँटने वाले, पूर्व से पश्चिम तक लम्बे छह वर्षधर पर्वत हैं: हिमवान्, महाहिमवान्, निषध, नील, रुक्मि और शिखरी।

हेमार्जुनतपनीयवैडूर्यरजतहेममयाः

hemārjunatapanīyavaiḍūryarajatahemamayāḥ

वे क्रम से सोना, चाँदी, तपाया हुआ सोना, वैडूर्य मणि, चाँदी और सोने के हैं।

मणिविचित्रपार्श्वा उपरि मूले च तुल्यविस्ताराः

maṇivicitrapārśvā upari mūle ca tulyavistārāḥ

उनके पार्श्व मणियों से चित्रित हैं और वे ऊपर, बीच में और नीचे समान चौड़े हैं।

पद्ममहापद्मतिगिञ्छकेसरिमहापुण्डरीकपुण्डरीका ह्रदास्तेषामुपरि

padmamahāpadmatigiñchakesarimahāpuṇḍarīkapuṇḍarīkā hradāsteṣāmupari

उन पर्वतों के ऊपर पद्म, महापद्म, तिगिंछ, केसरी, महापुण्डरीक और पुण्डरीक सरोवर (ह्रद) हैं।

प्रथमो योजनसहस्रायामस्तदर्धविष्कम्भो ह्रदः

prathamo yojanasahasrāyāmastadardhaviṣkambho hradaḥ

पहला सरोवर एक हजार योजन लम्बा और उसका आधा चौड़ा है।

दशयोजनावगाहः

daśayojanāvagāhaḥ

वह दस योजन गहरा है।

तन्मध्ये योजनं पुष्करम्

tanmadhye yojanaṃ puṣkaram

उसके बीच में एक योजन का कमल है।

तद्द्विगुणद्विगुणा ह्रदाः पुष्कराणि च

taddviguṇadviguṇā hradāḥ puṣkarāṇi ca

आगे के सरोवर और कमल क्रम से दुगुने दुगुने हैं।

तन्निवासिन्यो देव्यः श्रीह्रीधृतिकीर्तिबुद्धिलक्ष्म्यः पल्योपमस्थितयः ससामानिकपरिषत्काः

tannivāsinyo devyaḥ śrīhrīdhṛtikīrtibuddhilakṣmyaḥ palyopamasthitayaḥ sasāmānikapariṣatkāḥ

उनमें श्री, ह्री, धृति, कीर्ति, बुद्धि और लक्ष्मी देवियाँ रहती हैं, जिनकी आयु एक पल्योपम है, और जो सामानिक तथा परिषद् देवों सहित हैं।

गंगासिन्धुरोहिद्रोहितास्याहरिद्धरिकान्तासीतासीतोदानारीनरकान्तासुवर्णरूप्यकूलारक्तारक्तोदाः सरितस्तन्मध्यगाः

gaṃgāsindhurohidrohitāsyāhariddharikāntāsītāsītodānārīnarakāntāsuvarṇarūpyakūlāraktāraktodāḥ saritastanmadhyagāḥ

इन क्षेत्रों के बीच से गंगा और सिन्धु, रोहित और रोहितास्या, हरित और हरिकान्ता, सीता और सीतोदा, नारी और नरकान्ता, सुवर्णकूला और रूप्यकूला, तथा रक्ता और रक्तोदा नदियाँ बहती हैं।

द्वयोर्द्वयोः पूर्वाः पूर्वगाः

dvayordvayoḥ pūrvāḥ pūrvagāḥ

हर जोड़ी में पहली नदी पूर्व की ओर बहती है।

शेषास्त्वपरगाः

śeṣāstvaparagāḥ

शेष नदियाँ पश्चिम की ओर बहती हैं।

चतुर्दशनदीसहस्रपरिवृता गंगासिन्ध्वादयो नद्यः

caturdaśanadīsahasraparivṛtā gaṃgāsindhvādayo nadyaḥ

गंगा, सिन्धु आदि नदियाँ चौदह हजार सहायक नदियों से घिरी हैं।

भरतः षड्विंशतिपंचयोजनशतविस्तारः षट् चैकोनविंशतिभागा योजनस्य

bharataḥ ṣaḍviṃśatipaṃcayojanaśatavistāraḥ ṣaṭ caikonaviṃśatibhāgā yojanasya

भरत क्षेत्र का विस्तार पाँच सौ छब्बीस योजन और एक योजन के उन्नीस भागों में से छह भाग है।

तद्द्विगुणद्विगुणविस्तारा वर्षधरवर्षा विदेहान्ताः

taddviguṇadviguṇavistārā varṣadharavarṣā videhāntāḥ

विदेह तक के पर्वत और क्षेत्र क्रम से दुगुने दुगुने विस्तार वाले हैं।

उत्तरा दक्षिणतुल्याः

uttarā dakṣiṇatulyāḥ

उत्तर के पर्वत और क्षेत्र दक्षिण के समान हैं।

भरतैरावतयोर्वृद्धिह्रासौ षट्समयाभ्यामुत्सर्पिण्यवसर्पिणीभ्याम्

bharatairāvatayorvṛddhihrāsau ṣaṭsamayābhyāmutsarpiṇyavasarpiṇībhyām

भरत और ऐरावत क्षेत्रों में उत्सर्पिणी और अवसर्पिणी के छह छह कालों द्वारा वृद्धि और ह्रास होता है।

ताभ्यामपरा भूमयोऽवस्थिताः

tābhyāmaparā bhūmayo'vasthitāḥ

उनके अतिरिक्त अन्य भूमियाँ अवस्थित (एक जैसी) रहती हैं।

एकद्वित्रिपल्योपमस्थितयो हैमवतकहारिवर्षकदैवकुरवकाः

ekadvitripalyopamasthitayo haimavatakahārivarṣakadaivakuravakāḥ

हैमवत, हरिवर्ष और देवकुरु के मनुष्यों की आयु क्रम से एक, दो और तीन पल्योपम है।

तथोत्तराः

tathottarāḥ

उत्तर के क्षेत्रों में भी ऐसा ही है।

विदेहेषु संख्येयकालाः

videheṣu saṃkhyeyakālāḥ

विदेह क्षेत्रों में आयु संख्यात वर्ष की होती है।

भरतस्य विष्कम्भो जम्बूद्वीपस्य नवतिशतभागः

bharatasya viṣkambho jambūdvīpasya navatiśatabhāgaḥ

भरत क्षेत्र का विस्तार जम्बूद्वीप का एक सौ नब्बेवाँ भाग है।

द्विर्धातकीखण्डे

dvirdhātakīkhaṇḍe

धातकीखण्ड द्वीप में क्षेत्र और पर्वत दुगुने हैं।

पुष्करार्धे च

puṣkarārdhe ca

और पुष्करार्ध द्वीप में भी।

प्राङ्मानुषोत्तरान्मनुष्याः

prāṅmānuṣottarānmanuṣyāḥ

मनुष्य मानुषोत्तर पर्वत के इस ओर ही रहते हैं।

आर्या म्लेच्छाश्च

āryā mlecchāśca

मनुष्य दो प्रकार के हैं: आर्य और म्लेच्छ।

भरतैरावतविदेहाः कर्मभूमयोऽन्यत्र देवकुरूत्तरकुरुभ्यः

bharatairāvatavidehāḥ karmabhūmayo'nyatra devakurūttarakurubhyaḥ

देवकुरु और उत्तरकुरु को छोड़कर भरत, ऐरावत और विदेह कर्मभूमियाँ हैं।

नृस्थिती परावरे त्रिपल्योपमान्तर्मुहूर्ते

nṛsthitī parāvare tripalyopamāntarmuhūrte

मनुष्यों की उत्कृष्ट आयु तीन पल्योपम और जघन्य आयु अन्तर्मुहूर्त है।

तिर्यग्योनिजानां च

tiryagyonijānāṃ ca

तिर्यंचों की आयु भी इतनी ही है।

संस्कृत सूत्र: संस्कृत विकिस्रोत (पब्लिक डोमेन), स्पष्ट टंकण त्रुटियाँ सुधारी गईं और सूचीबद्ध। अर्थ, सारांश और णमोकार पाठ: IndiaDigital, दिगंबर और श्वेतांबर विद्वानों की समीक्षा बाक़ी। सूत्र संख्या दिगंबर पाठ के अनुसार; श्वेतांबर पाठ में कुछ सूत्रों की संख्या अलग है।

हर परंपरा के लोगों के सुधार का स्वागत है: support@indiadigital.org. आख़िरी जाँच: .

Search by task, life event, format or tool name, in English, हिंदी or Hinglish.