जैन धर्म · आचार्य उमास्वाति

अध्याय 4: देव

वह एक ग्रंथ जिसे दिगंबर और श्वेतांबर दोनों जैन मानते हैं: छोटे संस्कृत सूत्रों में पूरा जैन मार्ग।

सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः

इस परंपरा के विद्वान की समीक्षा बाक़ी है। मूल ग्रंथ सार्वजनिक (पब्लिक डोमेन) हैं; सरल अर्थ और टिप्पणियाँ IndiaDigital ने लिखी हैं और उनकी जाँच चल रही है। हम हर परंपरा की शिक्षा उसी के शब्दों में बताते हैं और किसी धर्म को ऊँचा-नीचा नहीं बताते। सुधार भेजें

यह अध्याय संक्षेप में

इस अध्याय में देवों का वर्णन है, जो जैन मान्यता के अनुसार अभी भी कर्म (आत्मा से जुड़े सूक्ष्म पुद्गल) से बँधे संसारी जीव हैं, मुक्त नहीं। वे चार निकाय के हैं: भवनवासी, व्यन्तर, ज्योतिष्क (सूर्य, चन्द्रमा, ग्रह और तारे) और वैमानिक। इसमें उनके पद, लेश्या (आत्मा के भावों का रंग) और आयु बताई गई है। दिगम्बर सोलह स्वर्ग (कल्प) मानते हैं और श्वेताम्बर बारह, इसलिए दोनों पाठों की सूचियाँ अलग हैं।

देवाश्चतुर्णिकायाः

devāścaturṇikāyāḥ

देव चार निकाय (वर्ग) के हैं।

आदितस्त्रिषु पीतान्तलेश्याः

āditastriṣu pītāntaleśyāḥ

पहले तीन निकायों में पीत तक की लेश्याएँ होती हैं।

दशाष्टपञ्चद्वादशविकल्पाः कल्पोपपन्नपर्यन्ताः

daśāṣṭapañcadvādaśavikalpāḥ kalpopapannaparyantāḥ

कल्पोपपन्न देवों तक इनके क्रम से दस, आठ, पाँच और बारह भेद हैं।

इन्द्रसामानिकत्रायस्त्रिंशपारिषदात्मरक्षलोकपालानीकप्रकीर्णकाभियोग्यकिल्बिषिकाश्चैकशः

indrasāmānikatrāyastriṃśapāriṣadātmarakṣalokapālānīkaprakīrṇakābhiyogyakilbiṣikāścaikaśaḥ

प्रत्येक में इन्द्र, सामानिक, त्रायस्त्रिंश, पारिषद, आत्मरक्ष, लोकपाल, अनीक, प्रकीर्णक, आभियोग्य और किल्बिषिक, ये दस भेद होते हैं।

त्रायस्त्रिंशलोकपालवर्ज्या व्यन्तरज्योतिष्काः

trāyastriṃśalokapālavarjyā vyantarajyotiṣkāḥ

व्यन्तर और ज्योतिष्क देवों में त्रायस्त्रिंश और लोकपाल नहीं होते।

पूर्वयोर्द्वीन्द्राः

pūrvayordvīndrāḥ

पहले दो निकायों में (प्रत्येक भेद में) दो दो इन्द्र होते हैं।

कायप्रवीचारा आ ऐशानात्

kāyapravīcārā ā aiśānāt

ऐशान स्वर्ग तक के देवों में शरीर से प्रवीचार (काम सुख) होता है।

शेषाः स्पर्शरूपशब्दमनःप्रवीचाराः

śeṣāḥ sparśarūpaśabdamanaḥpravīcārāḥ

शेष देवों में स्पर्श, रूप, शब्द और मन से प्रवीचार होता है।

परेऽप्रवीचाराः

pare'pravīcārāḥ

उनसे ऊपर के देव प्रवीचार रहित हैं।

भवनवासिनोऽसुरनागविद्युत्सुपर्णाग्निवातस्तनितोदधिद्वीपदिक्कुमाराः

bhavanavāsino'suranāgavidyutsuparṇāgnivātastanitodadhidvīpadikkumārāḥ

भवनवासी देव दस प्रकार के हैं: असुर, नाग, विद्युत्, सुपर्ण, अग्नि, वात, स्तनित, उदधि, द्वीप और दिक्कुमार।

व्यन्तराः किन्नरकिंपुरुषमहोरगगन्धर्वयक्षराक्षसभूतपिशाचाः

vyantarāḥ kinnarakiṃpuruṣamahoragagandharvayakṣarākṣasabhūtapiśācāḥ

व्यन्तर देव आठ प्रकार के हैं: किन्नर, किम्पुरुष, महोरग, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस, भूत और पिशाच।

ज्योतिष्काः सूर्याचन्द्रमसौ ग्रहनक्षत्रप्रकीर्णकतारकाश्च

jyotiṣkāḥ sūryācandramasau grahanakṣatraprakīrṇakatārakāśca

ज्योतिष्क देव पाँच प्रकार के हैं: सूर्य, चन्द्रमा, ग्रह, नक्षत्र और प्रकीर्णक तारे।

मेरुप्रदक्षिणा नित्यगतयो नृलोके

merupradakṣiṇā nityagatayo nṛloke

मनुष्यलोक में वे मेरु की प्रदक्षिणा करते हुए सदा गतिशील रहते हैं।

तत्कृतः कालविभागः

tatkṛtaḥ kālavibhāgaḥ

उन्हीं की गति से काल का विभाग (दिन, रात आदि) होता है।

बहिरवस्थिताः

bahiravasthitāḥ

मनुष्यलोक के बाहर वे स्थिर हैं।

वैमानिकाः

vaimānikāḥ

चौथे निकाय के देव वैमानिक हैं।

कल्पोपपन्नाः कल्पातीताश्च

kalpopapannāḥ kalpātītāśca

वे दो प्रकार के हैं: कल्पोपपन्न और कल्पातीत।

उपर्युपरि

uparyupari

वे ऊपर ऊपर स्थित हैं।

सौधर्मैशानसानत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्ठशुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारेष्वानतप्राणतयोरारणाच्युतयोर्नवसु ग्रैवेयकेषु विजयवैजयन्तजयन्तापराजितेषु सर्वार्थसिद्धौ च

saudharmaiśānasānatkumāramāhendrabrahmabrahmottaralāntavakāpiṣṭhaśukramahāśukraśatārasahasrāreṣvānataprāṇatayorāraṇācyutayornavasu graiveyakeṣu vijayavaijayantajayantāparājiteṣu sarvārthasiddhau ca

सौधर्म, ऐशान, सानत्कुमार, माहेन्द्र, ब्रह्म, ब्रह्मोत्तर, लान्तव, कापिष्ठ, शुक्र, महाशुक्र, शतार, सहस्रार, आनत, प्राणत, आरण, अच्युत, नौ ग्रैवेयक, विजय, वैजयन्त, जयन्त, अपराजित और सर्वार्थसिद्धि में वैमानिक देव रहते हैं।

स्थितिप्रभावसुखद्युतिलेश्याविशुद्धीन्द्रियावधिविषयतोऽधिकाः

sthitiprabhāvasukhadyutileśyāviśuddhīndriyāvadhiviṣayato'dhikāḥ

ऊपर ऊपर के देव आयु, प्रभाव, सुख, द्युति, लेश्या की विशुद्धि, इन्द्रिय विषय और अवधिज्ञान के विषय में अधिक हैं।

गतिशरीरपरिग्रहाभिमानतो हीनाः

gatiśarīraparigrahābhimānato hīnāḥ

और गति, शरीर, परिग्रह और अभिमान में कम हैं।

पीतपद्मशुक्ललेश्या द्वित्रिशेषेषु

pītapadmaśuklaleśyā dvitriśeṣeṣu

दो, तीन और शेष युगलों में क्रम से पीत, पद्म और शुक्ल लेश्या होती है।

प्राग्ग्रैवेयकेभ्यः कल्पाः

prāggraiveyakebhyaḥ kalpāḥ

ग्रैवेयकों से पहले के स्वर्ग कल्प कहलाते हैं।

ब्रह्मलोकालया लौकान्तिकाः

brahmalokālayā laukāntikāḥ

लौकान्तिक देव ब्रह्मलोक में रहते हैं।

सारस्वतादित्यवह्न्यरुणगर्दतोयतुषिताव्याबाधारिष्टाश्च

sārasvatādityavahnyaruṇagardatoyatuṣitāvyābādhāriṣṭāśca

वे सारस्वत, आदित्य, वह्नि, अरुण, गर्दतोय, तुषित, अव्याबाध और अरिष्ट हैं।

विजयादिषु द्विचरमाः

vijayādiṣu dvicaramāḥ

विजय आदि विमानों के देव दो मनुष्य भव के बाद मोक्ष पाते हैं (द्विचरम होते हैं)।

औपपादिकमनुष्येभ्यः शेषास्तिर्यग्योनयः

aupapādikamanuṣyebhyaḥ śeṣāstiryagyonayaḥ

उपपाद जन्म वाले (देव, नारकी) और मनुष्यों को छोड़कर शेष सब जीव तिर्यंच हैं।

स्थितिरसुरनागसुपर्णद्वीपशेषाणां सागरोपमत्रिपल्योपमार्द्धहीनमिताः

sthitirasuranāgasuparṇadvīpaśeṣāṇāṃ sāgaropamatripalyopamārddhahīnamitāḥ

असुरकुमार, नागकुमार, सुपर्णकुमार, द्वीपकुमार और शेष भवनवासियों की उत्कृष्ट आयु क्रम से एक सागरोपम, तीन पल्योपम, ढाई पल्योपम, दो पल्योपम और डेढ़ पल्योपम है।

सौधर्मैशानयोः सागरोपमेऽधिके

saudharmaiśānayoḥ sāgaropame'dhike

सौधर्म और ऐशान स्वर्ग में उत्कृष्ट आयु दो सागरोपम से कुछ अधिक है।

सानत्कुमारमाहेन्द्रयोः सप्त

sānatkumāramāhendrayoḥ sapta

सानत्कुमार और माहेन्द्र में सात सागरोपम से कुछ अधिक है।

त्रिसप्तनवैकादशत्रयोदशपञ्चदशभिरधिकानि तु

trisaptanavaikādaśatrayodaśapañcadaśabhiradhikāni tu

आगे के युगलों में यह क्रम से तीन, सात, नौ, ग्यारह, तेरह और पन्द्रह सागरोपम अधिक है।

आरणाच्युतादूर्ध्वमेकैकेन नवसु ग्रैवेयकेषु विजयादिषु सर्वार्थसिद्धौ च

āraṇācyutādūrdhvamekaikena navasu graiveyakeṣu vijayādiṣu sarvārthasiddhau ca

आरण और अच्युत के ऊपर नौ ग्रैवेयकों में, विजय आदि में और सर्वार्थसिद्धि में आयु एक एक सागरोपम बढ़ती है।

अपरा पल्योपममधिकम्

aparā palyopamamadhikam

(सौधर्म और ऐशान में) जघन्य आयु एक पल्योपम से कुछ अधिक है।

परतः परतः पूर्वापूर्वाऽनन्तराः

parataḥ parataḥ pūrvāpūrvā'nantarāḥ

आगे आगे पहले की उत्कृष्ट आयु अगले की जघन्य आयु होती है।

नारकाणां च द्वितीयादिषु

nārakāṇāṃ ca dvitīyādiṣu

दूसरी आदि नरक भूमियों में नारकियों की जघन्य आयु भी इसी प्रकार है।

दशवर्षसहस्राणि प्रथमायाम्

daśavarṣasahasrāṇi prathamāyām

पहली भूमि में जघन्य आयु दस हजार वर्ष है।

भवनेषु च

bhavaneṣu ca

भवनवासी देवों की जघन्य आयु भी दस हजार वर्ष है।

व्यन्तराणां च

vyantarāṇāṃ ca

और व्यन्तर देवों की भी।

परा पल्योपममधिकम्

parā palyopamamadhikam

व्यन्तरों की उत्कृष्ट आयु एक पल्योपम से कुछ अधिक है।

ज्योतिष्काणां च

jyotiṣkāṇāṃ ca

ज्योतिष्क देवों की उत्कृष्ट आयु भी इतनी ही है।

तदष्टभागोऽपरा

tadaṣṭabhāgo'parā

उनकी जघन्य आयु उसका आठवाँ भाग है।

लौकान्तिकानामष्टौ सागरोपमाणि सर्वेषाम्

laukāntikānāmaṣṭau sāgaropamāṇi sarveṣām

सभी लौकान्तिक देवों की आयु आठ सागरोपम है।

संस्कृत सूत्र: संस्कृत विकिस्रोत (पब्लिक डोमेन), स्पष्ट टंकण त्रुटियाँ सुधारी गईं और सूचीबद्ध। अर्थ, सारांश और णमोकार पाठ: IndiaDigital, दिगंबर और श्वेतांबर विद्वानों की समीक्षा बाक़ी। सूत्र संख्या दिगंबर पाठ के अनुसार; श्वेतांबर पाठ में कुछ सूत्रों की संख्या अलग है।

हर परंपरा के लोगों के सुधार का स्वागत है: support@indiadigital.org. आख़िरी जाँच: .

Search by task, life event, format or tool name, in English, हिंदी or Hinglish.