अध्याय 3: अधोलोक आणि मध्यलोक

रत्नशर्कराबालुकापंकधूमतमोमहातमःप्रभा भूमयो घनाम्बुवाताकाशप्रतिष्ठाः सप्ताधोऽधः

ratnaśarkarābālukāpaṃkadhūmatamomahātamaḥprabhā bhūmayo ghanāmbuvātākāśapratiṣṭhāḥ saptādho'dhaḥ

रत्नप्रभा, शर्कराप्रभा, बालुकाप्रभा, पंकप्रभा, धूमप्रभा, तमःप्रभा आणि महातमःप्रभा या सात भूमी एकाखाली एक आहेत, आणि घनोदधी, वातवलये व आकाश यांच्या आधारावर स्थित आहेत.

तासु त्रिंशत्पंचविंशतिपंचदशदशत्रिपंचोनैकनरकशतसहस्राणि पंच चैव यथाक्रमम्

tāsu triṃśatpaṃcaviṃśatipaṃcadaśadaśatripaṃconaikanarakaśatasahasrāṇi paṃca caiva yathākramam

त्यांत क्रमाने तीस लाख, पंचवीस लाख, पंधरा लाख, दहा लाख, तीन लाख, पाच कमी एक लाख आणि फक्त पाच नरक (बिळे) आहेत.

नारका नित्याशुभतरलेश्यापरिणामदेहवेदनाविक्रियाः

nārakā nityāśubhataraleśyāpariṇāmadehavedanāvikriyāḥ

नारकी जीवांच्या लेश्या, परिणाम, देह, वेदना आणि विक्रिया नेहमी अधिकाधिक अशुभ असतात.

परस्परोदीरितदुःखाः

parasparodīritaduḥkhāḥ

ते एकमेकांना दुःख देतात.

संक्लिष्टासुरोदीरितदुःखाश्च प्राक् चतुर्थ्याः

saṃkliṣṭāsurodīritaduḥkhāśca prāk caturthyāḥ

आणि चौथ्या भूमीच्या आधी (तिसऱ्या भूमीपर्यंत) संक्लिष्ट परिणामांचे असुरकुमार देवही त्यांना दुःख देतात.

तेष्वेकत्रिसप्तदशसप्तदशद्वाविंशतित्रयस्त्रिंशत्सागरोपमा सत्त्वानां परा स्थितिः

teṣvekatrisaptadaśasaptadaśadvāviṃśatitrayastriṃśatsāgaropamā sattvānāṃ parā sthitiḥ

या भूमींत जीवांचे उत्कृष्ट आयुष्य क्रमाने एक, तीन, सात, दहा, सतरा, बावीस आणि तेहतीस सागरोपम आहे.

जम्बूद्वीपलवणोदादयः शुभनामानो द्वीपसमुद्राः

jambūdvīpalavaṇodādayaḥ śubhanāmāno dvīpasamudrāḥ

जंबुद्वीप आणि लवण समुद्र इत्यादी शुभ नावांचे द्वीप व समुद्र आहेत.

द्विर्द्विर्विष्कम्भाः पूर्वपूर्वपरिक्षेपिणो वलयाकृतयः

dvirdvirviṣkambhāḥ pūrvapūrvaparikṣepiṇo valayākṛtayaḥ

ते क्रमाने दुप्पट दुप्पट रुंदीचे, आधीच्या आधीच्याला वेढणारे आणि वलयाकार (कंकणाकार) आहेत.

तन्मध्ये मेरुनाभिर्वृत्तो योजनशतसहस्रविष्कम्भो जम्बूद्वीपः

tanmadhye merunābhirvṛtto yojanaśatasahasraviṣkambho jambūdvīpaḥ

यांच्या मध्यभागी जंबुद्वीप आहे, तो गोल आहे, त्याची नाभी मेरू पर्वत आहे आणि त्याचा विस्तार एक लाख योजन आहे.

भरतहैमवतहरिविदेहरम्यकहैरण्यवतैरावतवर्षाः क्षेत्राणि

bharatahaimavataharivideharamyakahairaṇyavatairāvatavarṣāḥ kṣetrāṇi

यात भरत, हैमवत, हरी, विदेह, रम्यक, हैरण्यवत आणि ऐरावत हे सात क्षेत्र आहेत.

तद्विभाजिनः पूर्वापरायता हिमवन्महाहिमवन्निषधनीलरुक्मिशिखरिणो वर्षधरपर्वताः

tadvibhājinaḥ pūrvāparāyatā himavanmahāhimavanniṣadhanīlarukmiśikhariṇo varṣadharaparvatāḥ

यांना विभागणारे, पूर्वेपासून पश्चिमेपर्यंत पसरलेले सहा वर्षधर पर्वत आहेत: हिमवान, महाहिमवान, निषध, नील, रुक्मी आणि शिखरी.

हेमार्जुनतपनीयवैडूर्यरजतहेममयाः

hemārjunatapanīyavaiḍūryarajatahemamayāḥ

ते क्रमाने सोने, चांदी, तापवलेले सोने, वैडूर्य रत्न, चांदी आणि सोने यांचे आहेत.

मणिविचित्रपार्श्वा उपरि मूले च तुल्यविस्ताराः

maṇivicitrapārśvā upari mūle ca tulyavistārāḥ

त्यांच्या बाजू रत्नांनी सुशोभित आहेत आणि ते वर, मध्ये व पायथ्याशी सारख्याच रुंदीचे आहेत.

पद्ममहापद्मतिगिञ्छकेसरिमहापुण्डरीकपुण्डरीका ह्रदास्तेषामुपरि

padmamahāpadmatigiñchakesarimahāpuṇḍarīkapuṇḍarīkā hradāsteṣāmupari

त्या पर्वतांवर पद्म, महापद्म, तिगिंछ, केसरी, महापुंडरीक आणि पुंडरीक ही सरोवरे (ह्रद) आहेत.

प्रथमो योजनसहस्रायामस्तदर्धविष्कम्भो ह्रदः

prathamo yojanasahasrāyāmastadardhaviṣkambho hradaḥ

पहिले सरोवर एक हजार योजन लांब आणि त्याच्या अर्धे रुंद आहे.

दशयोजनावगाहः

daśayojanāvagāhaḥ

ते दहा योजन खोल आहे.

तन्मध्ये योजनं पुष्करम्

tanmadhye yojanaṃ puṣkaram

त्याच्या मध्यभागी एक योजनाचे कमळ आहे.

तद्द्विगुणद्विगुणा ह्रदाः पुष्कराणि च

taddviguṇadviguṇā hradāḥ puṣkarāṇi ca

पुढची सरोवरे आणि कमळे क्रमाने दुप्पट दुप्पट आहेत.

तन्निवासिन्यो देव्यः श्रीह्रीधृतिकीर्तिबुद्धिलक्ष्म्यः पल्योपमस्थितयः ससामानिकपरिषत्काः

tannivāsinyo devyaḥ śrīhrīdhṛtikīrtibuddhilakṣmyaḥ palyopamasthitayaḥ sasāmānikapariṣatkāḥ

त्यांत श्री, ह्री, धृती, कीर्ती, बुद्धी आणि लक्ष्मी या देवी राहतात, त्यांचे आयुष्य एक पल्योपम आहे, आणि त्या सामानिक व परिषद देवांसह असतात.

गंगासिन्धुरोहिद्रोहितास्याहरिद्धरिकान्तासीतासीतोदानारीनरकान्तासुवर्णरूप्यकूलारक्तारक्तोदाः सरितस्तन्मध्यगाः

gaṃgāsindhurohidrohitāsyāhariddharikāntāsītāsītodānārīnarakāntāsuvarṇarūpyakūlāraktāraktodāḥ saritastanmadhyagāḥ

या क्षेत्रांमधून गंगा व सिंधू, रोहित व रोहितास्या, हरित व हरिकांता, सीता व सीतोदा, नारी व नरकांता, सुवर्णकूला व रूप्यकूला, तसेच रक्ता व रक्तोदा या नद्या वाहतात.

द्वयोर्द्वयोः पूर्वाः पूर्वगाः

dvayordvayoḥ pūrvāḥ pūrvagāḥ

प्रत्येक जोडीतील पहिली नदी पूर्वेकडे वाहते.

शेषास्त्वपरगाः

śeṣāstvaparagāḥ

उरलेल्या नद्या पश्चिमेकडे वाहतात.

चतुर्दशनदीसहस्रपरिवृता गंगासिन्ध्वादयो नद्यः

caturdaśanadīsahasraparivṛtā gaṃgāsindhvādayo nadyaḥ

गंगा, सिंधू इत्यादी नद्यांना चौदा हजार उपनद्या मिळतात.

भरतः षड्विंशतिपंचयोजनशतविस्तारः षट् चैकोनविंशतिभागा योजनस्य

bharataḥ ṣaḍviṃśatipaṃcayojanaśatavistāraḥ ṣaṭ caikonaviṃśatibhāgā yojanasya

भरत क्षेत्राचा विस्तार पाचशे सव्वीस योजन आणि एका योजनाच्या एकोणीस भागांपैकी सहा भाग आहे.

तद्द्विगुणद्विगुणविस्तारा वर्षधरवर्षा विदेहान्ताः

taddviguṇadviguṇavistārā varṣadharavarṣā videhāntāḥ

विदेहापर्यंतचे पर्वत आणि क्षेत्रे क्रमाने दुप्पट दुप्पट रुंदीची आहेत.

उत्तरा दक्षिणतुल्याः

uttarā dakṣiṇatulyāḥ

उत्तरेकडील पर्वत आणि क्षेत्रे दक्षिणेकडील पर्वत व क्षेत्रांसारखी आहेत.

भरतैरावतयोर्वृद्धिह्रासौ षट्समयाभ्यामुत्सर्पिण्यवसर्पिणीभ्याम्

bharatairāvatayorvṛddhihrāsau ṣaṭsamayābhyāmutsarpiṇyavasarpiṇībhyām

भरत आणि ऐरावत क्षेत्रांत उत्सर्पिणी आणि अवसर्पिणी यांच्या सहा सहा कालखंडांतून वाढ आणि ऱ्हास होतो.

ताभ्यामपरा भूमयोऽवस्थिताः

tābhyāmaparā bhūmayo'vasthitāḥ

त्यांच्याशिवाय इतर भूमी अवस्थित (एकसारख्या) राहतात.

एकद्वित्रिपल्योपमस्थितयो हैमवतकहारिवर्षकदैवकुरवकाः

ekadvitripalyopamasthitayo haimavatakahārivarṣakadaivakuravakāḥ

हैमवत, हरिवर्ष आणि देवकुरू येथील मनुष्यांचे आयुष्य क्रमाने एक, दोन आणि तीन पल्योपम आहे.

तथोत्तराः

tathottarāḥ

उत्तरेकडील क्षेत्रांतही असेच आहे.

विदेहेषु संख्येयकालाः

videheṣu saṃkhyeyakālāḥ

विदेह क्षेत्रांत आयुष्य संख्यात वर्षांचे असते.

भरतस्य विष्कम्भो जम्बूद्वीपस्य नवतिशतभागः

bharatasya viṣkambho jambūdvīpasya navatiśatabhāgaḥ

भरत क्षेत्राचा विस्तार जंबुद्वीपाचा एकशे नव्वदावा भाग आहे.

द्विर्धातकीखण्डे

dvirdhātakīkhaṇḍe

धातकीखंड द्वीपात क्षेत्रे आणि पर्वत दुप्पट आहेत.

पुष्करार्धे च

puṣkarārdhe ca

आणि पुष्करार्ध द्वीपातही.

प्राङ्मानुषोत्तरान्मनुष्याः

prāṅmānuṣottarānmanuṣyāḥ

मनुष्य मानुषोत्तर पर्वताच्या अलीकडेच राहतात.

आर्या म्लेच्छाश्च

āryā mlecchāśca

मनुष्य दोन प्रकारचे आहेत: आर्य आणि म्लेच्छ.

भरतैरावतविदेहाः कर्मभूमयोऽन्यत्र देवकुरूत्तरकुरुभ्यः

bharatairāvatavidehāḥ karmabhūmayo'nyatra devakurūttarakurubhyaḥ

देवकुरू आणि उत्तरकुरू सोडून भरत, ऐरावत आणि विदेह या कर्मभूमी आहेत.

नृस्थिती परावरे त्रिपल्योपमान्तर्मुहूर्ते

nṛsthitī parāvare tripalyopamāntarmuhūrte

मनुष्यांचे उत्कृष्ट आयुष्य तीन पल्योपम आणि जघन्य आयुष्य अंतर्मुहूर्त आहे.

तिर्यग्योनिजानां च

tiryagyonijānāṃ ca

तिर्यंचांचे आयुष्यही इतकेच आहे.