जैन धर्म · आचार्य उमास्वाति

अध्याय 6: आस्रव

वह एक ग्रंथ जिसे दिगंबर और श्वेतांबर दोनों जैन मानते हैं: छोटे संस्कृत सूत्रों में पूरा जैन मार्ग।

सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः

इस परंपरा के विद्वान की समीक्षा बाक़ी है। मूल ग्रंथ सार्वजनिक (पब्लिक डोमेन) हैं; सरल अर्थ और टिप्पणियाँ IndiaDigital ने लिखी हैं और उनकी जाँच चल रही है। हम हर परंपरा की शिक्षा उसी के शब्दों में बताते हैं और किसी धर्म को ऊँचा-नीचा नहीं बताते। सुधार भेजें

यह अध्याय संक्षेप में

इस अध्याय में आस्रव, यानी आत्मा में कर्म के आने, का वर्णन है। जैन मान्यता में कर्म एक सूक्ष्म पुद्गल है जो मन, वचन और काय की क्रिया (योग) से खिंचकर आता है, और क्रोध, मान, माया और लोभ जैसी कषायें होने पर अधिक दृढ़ता से बँधता है। शुभ योग से पुण्य और अशुभ योग से पाप का आस्रव होता है। फिर आठों प्रकार के कर्मों के आस्रव के कारण बताए गए हैं, और अन्त में तीर्थंकर बनने की सोलह भावनाएँ दी गई हैं।

कायवाङ्मनःकर्म योगः

kāyavāṅmanaḥkarma yogaḥ

काय, वचन और मन की क्रिया योग है।

स आस्रवः

sa āsravaḥ

वही योग आस्रव है, जिससे आत्मा में कर्म आते हैं।

शुभः पुण्यस्याशुभः पापस्य

śubhaḥ puṇyasyāśubhaḥ pāpasya

शुभ योग पुण्य का और अशुभ योग पाप का आस्रव है।

सकषायाकषाययोः सांपरायिकेर्यापथयोः

sakaṣāyākaṣāyayoḥ sāṃparāyikeryāpathayoḥ

कषाय सहित जीव के साम्परायिक (संसार बढ़ाने वाला) और कषाय रहित जीव के ईर्यापथ (क्षणिक) आस्रव होता है।

इन्द्रियकषायाव्रतक्रियाः पञ्चचतुःपञ्चपञ्चविंशतिसंख्याः पूर्वस्य भेदाः

indriyakaṣāyāvratakriyāḥ pañcacatuḥpañcapañcaviṃśatisaṃkhyāḥ pūrvasya bhedāḥ

पहले (साम्परायिक) आस्रव के भेद हैं: पाँच इन्द्रियाँ, चार कषाय, पाँच अव्रत और पच्चीस क्रियाएँ।

तीव्रमन्दज्ञाताज्ञातभावाधिकरणवीर्यविशेषेभ्यस्तद्विशेषः

tīvramandajñātājñātabhāvādhikaraṇavīryaviśeṣebhyastadviśeṣaḥ

तीव्र भाव, मन्द भाव, ज्ञात भाव, अज्ञात भाव, अधिकरण और वीर्य की विशेषता से आस्रव में विशेषता होती है।

अधिकरणं जीवाजीवाः

adhikaraṇaṃ jīvājīvāḥ

अधिकरण दो प्रकार का है: जीव और अजीव।

आद्यं संरम्भसमारम्भारम्भयोगकृतकारितानुमतकषायविशेषैस्त्रिस्त्रिस्त्रिश्चतुश्चैकशः

ādyaṃ saṃrambhasamārambhārambhayogakṛtakāritānumatakaṣāyaviśeṣaistristristriścatuścaikaśaḥ

जीव अधिकरण संरम्भ, समारम्भ, आरम्भ; मन, वचन, काय; कृत, कारित, अनुमोदना; और चार कषायों के भेद से (3 x 3 x 3 x 4) एक सौ आठ प्रकार का है।

निर्वर्तनानिक्षेपसंयोगनिसर्गा द्विचतुर्द्वित्रिभेदाः परम्

nirvartanānikṣepasaṃyoganisargā dvicaturdvitribhedāḥ param

अजीव अधिकरण निर्वर्तना (दो), निक्षेप (चार), संयोग (दो) और निसर्ग (तीन) भेद वाला है।

तत्प्रदोषनिह्नवमात्सर्यान्तरायासादनोपघाता ज्ञानदर्शनावरणयोः

tatpradoṣanihnavamātsaryāntarāyāsādanopaghātā jñānadarśanāvaraṇayoḥ

ज्ञान और दर्शन के विषय में प्रदोष, निह्नव, मात्सर्य, अन्तराय, आसादन और उपघात, ये ज्ञानावरण और दर्शनावरण कर्म के आस्रव के कारण हैं।

दुःखशोकतापाक्रन्दनवधपरिदेवनान्यात्मपरोभयस्थान्यसद्वेद्यस्य

duḥkhaśokatāpākrandanavadhaparidevanānyātmaparobhayasthānyasadvedyasya

अपने, दूसरे के या दोनों के विषय में दुःख, शोक, ताप, आक्रन्दन, वध और परिदेवन असातावेदनीय कर्म के आस्रव के कारण हैं।

भूतव्रत्यनुकम्पादानसरागसंयमादियोगः क्षान्तिः शौचमिति सद्वेद्यस्य

bhūtavratyanukampādānasarāgasaṃyamādiyogaḥ kṣāntiḥ śaucamiti sadvedyasya

प्राणियों और व्रतियों पर अनुकम्पा, दान, सराग संयम आदि का योग, क्षमा और शौच, ये सातावेदनीय कर्म के आस्रव के कारण हैं।

केवलिश्रुतसंघधर्मदेवावर्णवादो दर्शनमोहस्य

kevaliśrutasaṃghadharmadevāvarṇavādo darśanamohasya

केवली, श्रुत, संघ, धर्म और देव का अवर्णवाद (झूठा दोष लगाना) दर्शनमोहनीय कर्म के आस्रव का कारण है।

कषायोदयात्तीव्रपरिणामश्चारित्रमोहस्य

kaṣāyodayāttīvrapariṇāmaścāritramohasya

कषाय के उदय से होने वाले तीव्र परिणाम चारित्रमोहनीय कर्म के आस्रव के कारण हैं।

बह्वारम्भपरिग्रहत्वं नारकस्यायुषः

bahvārambhaparigrahatvaṃ nārakasyāyuṣaḥ

बहुत आरम्भ और बहुत परिग्रह नरक आयु के आस्रव का कारण है।

माया तैर्यग्योनस्य

māyā tairyagyonasya

माया (छल) तिर्यंच आयु के आस्रव का कारण है।

अल्पारम्भपरिग्रहत्वं मानुषस्य

alpārambhaparigrahatvaṃ mānuṣasya

अल्प आरम्भ और अल्प परिग्रह मनुष्य आयु के आस्रव का कारण है।

स्वभावमार्दवं च

svabhāvamārdavaṃ ca

स्वभाव की मृदुता भी मनुष्य आयु का कारण है।

निःशीलव्रतत्वं च सर्वेषाम्

niḥśīlavratatvaṃ ca sarveṣām

शील और व्रतों का न होना सभी आयुओं के आस्रव का कारण है।

सरागसंयमसंयमासंयमाकामनिर्जराबालतपांसि दैवस्य

sarāgasaṃyamasaṃyamāsaṃyamākāmanirjarābālatapāṃsi daivasya

सराग संयम, संयमासंयम, अकाम निर्जरा और बाल तप देव आयु के आस्रव के कारण हैं।

सम्यक्त्वं च

samyaktvaṃ ca

सम्यक्त्व भी देव आयु का कारण है।

योगवक्रता विसंवादनं चाशुभस्य नाम्नः

yogavakratā visaṃvādanaṃ cāśubhasya nāmnaḥ

योगों की वक्रता और विसंवाद (धोखा देना) अशुभ नामकर्म के आस्रव के कारण हैं।

तद्विपरीतं शुभस्य

tadviparītaṃ śubhasya

इनके विपरीत भाव शुभ नामकर्म के आस्रव के कारण हैं।

दर्शनविशुद्धिर्विनयसम्पन्नता शीलव्रतेष्वनतीचारोऽभीक्ष्णज्ञानोपयोगसंवेगौ शक्तितस्त्यागतपसी साधुसमाधिर्वैयावृत्त्यकरणमर्हदाचार्यबहुश्रुतप्रवचनभक्तिरावश्यकापरिहाणिर्मार्गप्रभावना प्रवचनवत्सलत्वमिति तीर्थकरत्वस्य

darśanaviśuddhirvinayasampannatā śīlavrateṣvanatīcāro'bhīkṣṇajñānopayogasaṃvegau śaktitastyāgatapasī sādhusamādhirvaiyāvṛttyakaraṇamarhadācāryabahuśrutapravacanabhaktirāvaśyakāparihāṇirmārgaprabhāvanā pravacanavatsalatvamiti tīrthakaratvasya

दर्शनविशुद्धि, विनयसम्पन्नता, शील और व्रतों में अतिचार न लगाना, निरन्तर ज्ञानोपयोग, संवेग, शक्ति के अनुसार त्याग और तप, साधु समाधि, वैयावृत्य करना, अरिहंत, आचार्य, बहुश्रुत और प्रवचन की भक्ति, आवश्यकों में कमी न करना, मार्ग प्रभावना और प्रवचन वात्सल्य, ये सोलह भावनाएँ तीर्थंकर नामकर्म के आस्रव के कारण हैं।

परात्मनिन्दाप्रशंसे सदसद्गुणोच्छादनोद्भावने च नीचैर्गोत्रस्य

parātmanindāpraśaṃse sadasadguṇocchādanodbhāvane ca nīcairgotrasya

दूसरों की निन्दा, अपनी प्रशंसा, दूसरों के सद्गुण छिपाना और अपने न होते हुए गुण प्रकट करना नीच गोत्र कर्म के आस्रव के कारण हैं।

तद्विपर्ययो नीचैर्वृत्त्यनुत्सेकौ चोत्तरस्य

tadviparyayo nīcairvṛttyanutsekau cottarasya

इनसे उलटा आचरण, नम्र वृत्ति और अहंकार न होना उच्च गोत्र के आस्रव के कारण हैं।

विघ्नकरणमन्तरायस्य

vighnakaraṇamantarāyasya

दूसरों के कार्यों में विघ्न डालना अन्तराय कर्म के आस्रव का कारण है।

संस्कृत सूत्र: संस्कृत विकिस्रोत (पब्लिक डोमेन), स्पष्ट टंकण त्रुटियाँ सुधारी गईं और सूचीबद्ध। अर्थ, सारांश और णमोकार पाठ: IndiaDigital, दिगंबर और श्वेतांबर विद्वानों की समीक्षा बाक़ी। सूत्र संख्या दिगंबर पाठ के अनुसार; श्वेतांबर पाठ में कुछ सूत्रों की संख्या अलग है।

हर परंपरा के लोगों के सुधार का स्वागत है: support@indiadigital.org. आख़िरी जाँच: .

Search by task, life event, format or tool name, in English, हिंदी or Hinglish.