जैन धर्म · आचार्य उमास्वाति

अध्याय 9: संवर और निर्जरा

वह एक ग्रंथ जिसे दिगंबर और श्वेतांबर दोनों जैन मानते हैं: छोटे संस्कृत सूत्रों में पूरा जैन मार्ग।

सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः

इस परंपरा के विद्वान की समीक्षा बाक़ी है। मूल ग्रंथ सार्वजनिक (पब्लिक डोमेन) हैं; सरल अर्थ और टिप्पणियाँ IndiaDigital ने लिखी हैं और उनकी जाँच चल रही है। हम हर परंपरा की शिक्षा उसी के शब्दों में बताते हैं और किसी धर्म को ऊँचा-नीचा नहीं बताते। सुधार भेजें

यह अध्याय संक्षेप में

इस अध्याय में संवर (नए कर्मों का रुकना) और निर्जरा (बँधे हुए कर्मों का झड़ना) का वर्णन है। संवर गुप्ति, समिति, दस धर्म, बारह अनुप्रेक्षा, परीषहजय और चारित्र से होता है; निर्जरा मुख्य रूप से बाह्य और आभ्यन्तर तप से होती है, जिसमें ध्यान सबसे ऊँचा है। इसमें गुणस्थानों, यानी आध्यात्मिक विकास की चौदह सीढ़ियों, के आधार पर बताया गया है कि कौन से परीषह और ध्यान कहाँ होते हैं। सूत्र 9.11, जो केवली जिन के परीषहों के बारे में है, का अर्थ दिगम्बर और श्वेताम्बर टीकाकार अलग अलग करते हैं।

आस्रवनिरोधः संवरः

āsravanirodhaḥ saṃvaraḥ

आस्रव का रुकना संवर है।

स गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीषहजयचारित्रैः

sa guptisamitidharmānuprekṣāparīṣahajayacāritraiḥ

वह गुप्ति, समिति, धर्म, अनुप्रेक्षा, परीषहजय और चारित्र से होता है।

तपसा निर्जरा च

tapasā nirjarā ca

तप से निर्जरा भी होती है और संवर भी।

सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिः

samyagyoganigraho guptiḥ

योगों का भली प्रकार निग्रह करना गुप्ति है।

ईर्याभाषैषणादाननिक्षेपोत्सर्गाः समितयः

īryābhāṣaiṣaṇādānanikṣepotsargāḥ samitayaḥ

ईर्या, भाषा, एषणा, आदाननिक्षेपण और उत्सर्ग, ये पाँच समितियाँ हैं।

उत्तमक्षमामार्दवार्जवसत्यशौचसंयमतपस्त्यागाकिञ्चन्यब्रह्मचर्याणि धर्मः

uttamakṣamāmārdavārjavasatyaśaucasaṃyamatapastyāgākiñcanyabrahmacaryāṇi dharmaḥ

उत्तम क्षमा, मार्दव, आर्जव, सत्य, शौच, संयम, तप, त्याग, आकिंचन्य और ब्रह्मचर्य, ये दस धर्म हैं।

अनित्याशरणसंसारैकत्वान्यत्वाशुच्यास्रवसंवरनिर्जरालोकबोधिदुर्लभधर्मस्वाख्यातत्वानुचिन्तनमनुप्रेक्षाः

anityāśaraṇasaṃsāraikatvānyatvāśucyāsravasaṃvaranirjarālokabodhidurlabhadharmasvākhyātatvānucintanamanuprekṣāḥ

अनित्य, अशरण, संसार, एकत्व, अन्यत्व, अशुचि, आस्रव, संवर, निर्जरा, लोक, बोधिदुर्लभ और धर्मस्वाख्यातत्व का बार बार चिन्तन करना बारह अनुप्रेक्षाएँ हैं।

मार्गाच्यवननिर्जरार्थं परिषोढव्याः परीषहाः

mārgācyavananirjarārthaṃ pariṣoḍhavyāḥ parīṣahāḥ

मार्ग से न डिगने और कर्मों की निर्जरा के लिए जो सहन करने योग्य हैं, वे परीषह हैं।

क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशकनाग्न्यारतिस्त्रीचर्यानिषद्याशय्याक्रोशवधयाचनालाभरोगतृणस्पर्शमलसत्कारपुरस्कारप्रज्ञाज्ञानादर्शनानि

kṣutpipāsāśītoṣṇadaṃśamaśakanāgnyāratistrīcaryāniṣadyāśayyākrośavadhayācanālābharogatṛṇasparśamalasatkārapuraskāraprajñājñānādarśanāni

क्षुधा, पिपासा, शीत, उष्ण, दंशमशक, नाग्न्य, अरति, स्त्री, चर्या, निषद्या, शय्या, आक्रोश, वध, याचना, अलाभ, रोग, तृणस्पर्श, मल, सत्कार पुरस्कार, प्रज्ञा, अज्ञान और अदर्शन, ये बाईस परीषह हैं।

सूक्ष्मसांपरायछद्मस्थवीतरागयोश्चतुर्दश

sūkṣmasāṃparāyachadmasthavītarāgayoścaturdaśa

सूक्ष्मसाम्पराय और छद्मस्थ वीतराग (गुणस्थानों) में चौदह परीषह होते हैं।

एकादश जिने

ekādaśa jine

जिन (केवली) में ग्यारह परीषह कहे गए हैं। श्वेताम्बर टीकाकार इसे शब्दशः लेते हैं; दिगम्बर टीकाकार कहते हैं कि मोहनीय कर्म नष्ट होने से ये केवल उपचार से कहे गए हैं, इनसे वास्तविक कष्ट नहीं होता।

बादरसांपराये सर्वे

bādarasāṃparāye sarve

बादरसाम्पराय (स्थूल कषाय) वाले गुणस्थानों में सभी परीषह होते हैं।

ज्ञानावरणे प्रज्ञाज्ञाने

jñānāvaraṇe prajñājñāne

ज्ञानावरण कर्म के उदय से प्रज्ञा और अज्ञान परीषह होते हैं।

दर्शनमोहान्तराययोरदर्शनालाभौ

darśanamohāntarāyayoradarśanālābhau

दर्शनमोहनीय और अन्तराय कर्म से क्रम से अदर्शन और अलाभ परीषह होते हैं।

चारित्रमोहे नाग्न्यारतिस्त्रीनिषद्याक्रोशयाचनासत्कारपुरस्काराः

cāritramohe nāgnyāratistrīniṣadyākrośayācanāsatkārapuraskārāḥ

चारित्रमोहनीय से नाग्न्य, अरति, स्त्री, निषद्या, आक्रोश, याचना और सत्कार पुरस्कार परीषह होते हैं।

वेदनीये शेषाः

vedanīye śeṣāḥ

शेष परीषह वेदनीय कर्म से होते हैं।

एकादयो भाज्या युगपदेकस्मिन्नैकोनविंशतेः

ekādayo bhājyā yugapadekasminnaikonaviṃśateḥ

एक जीव में एक साथ एक से लेकर उन्नीस तक परीषह हो सकते हैं।

सामायिकच्छेदोपस्थापनापरिहारविशुद्धिसूक्ष्मसांपराययथाख्यातमिति चारित्रम्

sāmāyikacchedopasthāpanāparihāraviśuddhisūkṣmasāṃparāyayathākhyātamiti cāritram

चारित्र पाँच प्रकार का है: सामायिक, छेदोपस्थापना, परिहारविशुद्धि, सूक्ष्मसाम्पराय और यथाख्यात।

अनशनावमोदर्यवृत्तिपरिसंख्यानरसपरित्यागविविक्तशय्यासनकायक्लेशा बाह्यं तपः

anaśanāvamodaryavṛttiparisaṃkhyānarasaparityāgaviviktaśayyāsanakāyakleśā bāhyaṃ tapaḥ

अनशन, अवमौदर्य (कम खाना), वृत्तिपरिसंख्यान, रसपरित्याग, विविक्त शय्यासन और कायक्लेश, ये बाह्य तप हैं।

प्रायश्चित्तविनयवैयावृत्त्यस्वाध्यायव्युत्सर्गध्यानान्युत्तरम्

prāyaścittavinayavaiyāvṛttyasvādhyāyavyutsargadhyānānyuttaram

प्रायश्चित्त, विनय, वैयावृत्य, स्वाध्याय, व्युत्सर्ग और ध्यान, ये आभ्यन्तर तप हैं।

नवचतुर्दशपञ्चद्विभेदा यथाक्रमं प्राग्ध्यानात्

navacaturdaśapañcadvibhedā yathākramaṃ prāgdhyānāt

ध्यान से पहले के इन तपों के क्रम से नौ, चार, दस, पाँच और दो भेद हैं।

आलोचनप्रतिक्रमणतदुभयविवेकव्युत्सर्गतपश्छेदपरिहारोपस्थापनाः

ālocanapratikramaṇatadubhayavivekavyutsargatapaśchedaparihāropasthāpanāḥ

प्रायश्चित्त के नौ भेद: आलोचना, प्रतिक्रमण, तदुभय, विवेक, व्युत्सर्ग, तप, छेद, परिहार और उपस्थापना।

ज्ञानदर्शनचारित्रोपचाराः

jñānadarśanacāritropacārāḥ

विनय के चार भेद: ज्ञान, दर्शन, चारित्र और उपचार विनय।

आचार्योपाध्यायतपस्विशैक्षग्लानगणकुलसंघसाधुमनोज्ञानाम्

ācāryopādhyāyatapasviśaikṣaglānagaṇakulasaṃghasādhumanojñānām

आचार्य, उपाध्याय, तपस्वी, शैक्ष, ग्लान, गण, कुल, संघ, साधु और मनोज्ञ की सेवा, ये वैयावृत्य के दस भेद हैं।

वाचनापृच्छनानुप्रेक्षाऽऽम्नायधर्मोपदेशाः

vācanāpṛcchanānuprekṣā''mnāyadharmopadeśāḥ

स्वाध्याय के पाँच भेद: वाचना, पृच्छना, अनुप्रेक्षा, आम्नाय और धर्मोपदेश।

बाह्याभ्यन्तरोपध्योः

bāhyābhyantaropadhyoḥ

व्युत्सर्ग के दो भेद: बाह्य और आभ्यन्तर उपधि (परिग्रह) का त्याग।

उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिन्तानिरोधो ध्यानमान्तर्मुहूर्तात्

uttamasaṃhananasyaikāgracintānirodho dhyānamāntarmuhūrtāt

उत्तम संहनन वाले का एक विषय में चिन्ता को रोकना ध्यान है, जो अन्तर्मुहूर्त तक होता है।

आर्तरौद्रधर्म्यशुक्लानि

ārtaraudradharmyaśuklāni

ध्यान चार प्रकार का है: आर्त, रौद्र, धर्म्य और शुक्ल।

परे मोक्षहेतू

pare mokṣahetū

अन्तिम दो (धर्म्य और शुक्ल) मोक्ष के कारण हैं।

आर्तममनोज्ञस्य सम्प्रयोगे तद्विप्रयोगाय स्मृतिसमन्वाहारः

ārtamamanojñasya samprayoge tadviprayogāya smṛtisamanvāhāraḥ

अप्रिय वस्तु का संयोग होने पर उसे दूर करने के लिए बार बार चिन्ता करना आर्तध्यान है।

विपरीतं मनोज्ञस्य

viparītaṃ manojñasya

प्रिय वस्तु के वियोग पर उसे पाने की चिन्ता भी आर्तध्यान है।

वेदनायाश्च

vedanāyāśca

और पीड़ा होने पर उसकी चिन्ता।

निदानं च

nidānaṃ ca

और निदान (आगे के भोगों की आकांक्षा)।

तदविरतदेशविरतप्रमत्तसंयतानाम्

tadaviratadeśaviratapramattasaṃyatānām

आर्तध्यान अविरत, देशविरत और प्रमत्तसंयत जीवों के होता है।

हिंसानृतस्तेयविषयसंरक्षणेभ्यो रौद्रमविरतदेशविरतयोः

hiṃsānṛtasteyaviṣayasaṃrakṣaṇebhyo raudramaviratadeśaviratayoḥ

हिंसा, असत्य, चोरी और विषयों के संरक्षण में आनन्द मानना रौद्रध्यान है, जो अविरत और देशविरत के होता है।

आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयाय धर्म्यम्

ājñāpāyavipākasaṃsthānavicayāya dharmyam

आज्ञा, अपाय, विपाक और संस्थान का विचय (चिन्तन) धर्म्यध्यान है।

शुक्ले चाद्ये पूर्वविदः

śukle cādye pūrvavidaḥ

शुक्लध्यान के पहले दो भेद पूर्वों के ज्ञाता (श्रुतकेवली) के होते हैं।

परे केवलिनः

pare kevalinaḥ

अन्तिम दो केवली के होते हैं।

पृथक्त्वैकत्ववितर्कसूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिव्युपरतक्रियानिवर्तीनि

pṛthaktvaikatvavitarkasūkṣmakriyāpratipātivyuparatakriyānivartīni

शुक्लध्यान के चार भेद: पृथक्त्ववितर्क, एकत्ववितर्क, सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाती और व्युपरतक्रियानिवर्ती।

त्र्येकयोगकाययोगायोगानाम्

tryekayogakāyayogāyogānām

ये क्रम से तीन योग वाले, एक योग वाले, केवल काययोग वाले और अयोगी के होते हैं।

एकाश्रये सवितर्कवीचारे पूर्वे

ekāśraye savitarkavīcāre pūrve

पहले दो शुक्लध्यान एक आश्रय वाले तथा वितर्क और वीचार सहित होते हैं।

अवीचारं द्वितीयम्

avīcāraṃ dvitīyam

दूसरा वीचार रहित है।

वितर्कः श्रुतम्

vitarkaḥ śrutam

वितर्क श्रुत (शास्त्र ज्ञान) है।

वीचारोऽर्थव्यञ्जनयोगसंक्रान्तिः

vīcāro'rthavyañjanayogasaṃkrāntiḥ

अर्थ, व्यंजन (शब्द) और योग का बदलना वीचार है।

सम्यग्दृष्टिश्रावकविरतानन्तवियोजकदर्शनमोहक्षपकोपशमकोपशान्तमोहक्षपकक्षीणमोहजिनाः क्रमशोऽसंख्येयगुणनिर्जराः

samyagdṛṣṭiśrāvakaviratānantaviyojakadarśanamohakṣapakopaśamakopaśāntamohakṣapakakṣīṇamohajināḥ kramaśo'saṃkhyeyaguṇanirjarāḥ

सम्यग्दृष्टि, श्रावक, विरत (मुनि), अनन्तानुबन्धी का विसंयोजक, दर्शनमोह का क्षपक, उपशमक, उपशान्तमोह, क्षपक, क्षीणमोह और जिन, इनमें क्रम से असंख्यात गुनी निर्जरा होती है।

पुलाकबकुशकुशीलनिर्ग्रन्थस्नातका निर्ग्रन्थाः

pulākabakuśakuśīlanirgranthasnātakā nirgranthāḥ

पुलाक, बकुश, कुशील, निर्ग्रन्थ और स्नातक, ये पाँच प्रकार के निर्ग्रन्थ (मुनि) हैं।

संयमश्रुतप्रतिसेवनातीर्थलिंगलेश्योपपादस्थानविकल्पतः साध्याः

saṃyamaśrutapratisevanātīrthaliṃgaleśyopapādasthānavikalpataḥ sādhyāḥ

संयम, श्रुत, प्रतिसेवना, तीर्थ, लिंग, लेश्या, उपपाद और स्थान के भेद से इनका विचार किया जाता है।

संस्कृत सूत्र: संस्कृत विकिस्रोत (पब्लिक डोमेन), स्पष्ट टंकण त्रुटियाँ सुधारी गईं और सूचीबद्ध। अर्थ, सारांश और णमोकार पाठ: IndiaDigital, दिगंबर और श्वेतांबर विद्वानों की समीक्षा बाक़ी। सूत्र संख्या दिगंबर पाठ के अनुसार; श्वेतांबर पाठ में कुछ सूत्रों की संख्या अलग है।

हर परंपरा के लोगों के सुधार का स्वागत है: support@indiadigital.org. आख़िरी जाँच: .

Search by task, life event, format or tool name, in English, हिंदी or Hinglish.