अध्याय 9: संवर आणि निर्जरा

आस्रवनिरोधः संवरः

āsravanirodhaḥ saṃvaraḥ

आस्रव थांबणे म्हणजे संवर.

स गुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरीषहजयचारित्रैः

sa guptisamitidharmānuprekṣāparīṣahajayacāritraiḥ

तो गुप्ती, समिती, धर्म, अनुप्रेक्षा, परीषहजय आणि चारित्र यांनी होतो.

तपसा निर्जरा च

tapasā nirjarā ca

तपाने निर्जराही होते आणि संवरही.

सम्यग्योगनिग्रहो गुप्तिः

samyagyoganigraho guptiḥ

योगांचा योग्य निग्रह करणे म्हणजे गुप्ती.

ईर्याभाषैषणादाननिक्षेपोत्सर्गाः समितयः

īryābhāṣaiṣaṇādānanikṣepotsargāḥ samitayaḥ

ईर्या, भाषा, एषणा, आदाननिक्षेपण आणि उत्सर्ग या पाच समिती आहेत.

उत्तमक्षमामार्दवार्जवसत्यशौचसंयमतपस्त्यागाकिञ्चन्यब्रह्मचर्याणि धर्मः

uttamakṣamāmārdavārjavasatyaśaucasaṃyamatapastyāgākiñcanyabrahmacaryāṇi dharmaḥ

उत्तम क्षमा, मार्दव, आर्जव, सत्य, शौच, संयम, तप, त्याग, आकिंचन्य आणि ब्रह्मचर्य हे दहा धर्म आहेत.

अनित्याशरणसंसारैकत्वान्यत्वाशुच्यास्रवसंवरनिर्जरालोकबोधिदुर्लभधर्मस्वाख्यातत्वानुचिन्तनमनुप्रेक्षाः

anityāśaraṇasaṃsāraikatvānyatvāśucyāsravasaṃvaranirjarālokabodhidurlabhadharmasvākhyātatvānucintanamanuprekṣāḥ

अनित्य, अशरण, संसार, एकत्व, अन्यत्व, अशुची, आस्रव, संवर, निर्जरा, लोक, बोधिदुर्लभ आणि धर्मस्वाख्यातत्व यांचे वारंवार चिंतन करणे म्हणजे बारा अनुप्रेक्षा.

मार्गाच्यवननिर्जरार्थं परिषोढव्याः परीषहाः

mārgācyavananirjarārthaṃ pariṣoḍhavyāḥ parīṣahāḥ

मार्गापासून न ढळण्यासाठी आणि कर्मनिर्जरेसाठी जे सहन करायचे ते परीषह.

क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशमशकनाग्न्यारतिस्त्रीचर्यानिषद्याशय्याक्रोशवधयाचनालाभरोगतृणस्पर्शमलसत्कारपुरस्कारप्रज्ञाज्ञानादर्शनानि

kṣutpipāsāśītoṣṇadaṃśamaśakanāgnyāratistrīcaryāniṣadyāśayyākrośavadhayācanālābharogatṛṇasparśamalasatkārapuraskāraprajñājñānādarśanāni

क्षुधा, पिपासा, शीत, उष्ण, दंशमशक, नाग्न्य, अरती, स्त्री, चर्या, निषद्या, शय्या, आक्रोश, वध, याचना, अलाभ, रोग, तृणस्पर्श, मल, सत्कार पुरस्कार, प्रज्ञा, अज्ञान आणि अदर्शन हे बावीस परीषह आहेत.

सूक्ष्मसांपरायछद्मस्थवीतरागयोश्चतुर्दश

sūkṣmasāṃparāyachadmasthavītarāgayoścaturdaśa

सूक्ष्मसांपराय आणि छद्मस्थ वीतराग (गुणस्थानांत) चौदा परीषह असतात.

एकादश जिने

ekādaśa jine

जिन (केवली) यांच्यात अकरा परीषह सांगितले आहेत. श्वेतांबर टीकाकार हे शब्दशः घेतात; दिगंबर टीकाकार म्हणतात की मोहनीय कर्म नष्ट झाल्यामुळे हे केवळ उपचाराने सांगितले आहेत, यांनी खरा त्रास होत नाही.

बादरसांपराये सर्वे

bādarasāṃparāye sarve

बादरसांपराय (स्थूल कषाय) गुणस्थानांत सर्व परीषह असतात.

ज्ञानावरणे प्रज्ञाज्ञाने

jñānāvaraṇe prajñājñāne

ज्ञानावरण कर्माच्या उदयाने प्रज्ञा आणि अज्ञान परीषह होतात.

दर्शनमोहान्तराययोरदर्शनालाभौ

darśanamohāntarāyayoradarśanālābhau

दर्शनमोहनीय आणि अंतराय कर्मांनी क्रमाने अदर्शन आणि अलाभ परीषह होतात.

चारित्रमोहे नाग्न्यारतिस्त्रीनिषद्याक्रोशयाचनासत्कारपुरस्काराः

cāritramohe nāgnyāratistrīniṣadyākrośayācanāsatkārapuraskārāḥ

चारित्रमोहनीयाने नाग्न्य, अरती, स्त्री, निषद्या, आक्रोश, याचना आणि सत्कार पुरस्कार परीषह होतात.

वेदनीये शेषाः

vedanīye śeṣāḥ

उरलेले परीषह वेदनीय कर्माने होतात.

एकादयो भाज्या युगपदेकस्मिन्नैकोनविंशतेः

ekādayo bhājyā yugapadekasminnaikonaviṃśateḥ

एका जीवात एकाच वेळी एकापासून एकोणीसपर्यंत परीषह असू शकतात.

सामायिकच्छेदोपस्थापनापरिहारविशुद्धिसूक्ष्मसांपराययथाख्यातमिति चारित्रम्

sāmāyikacchedopasthāpanāparihāraviśuddhisūkṣmasāṃparāyayathākhyātamiti cāritram

चारित्र पाच प्रकारचे आहे: सामायिक, छेदोपस्थापना, परिहारविशुद्धी, सूक्ष्मसांपराय आणि यथाख्यात.

अनशनावमोदर्यवृत्तिपरिसंख्यानरसपरित्यागविविक्तशय्यासनकायक्लेशा बाह्यं तपः

anaśanāvamodaryavṛttiparisaṃkhyānarasaparityāgaviviktaśayyāsanakāyakleśā bāhyaṃ tapaḥ

अनशन, अवमौदर्य (कमी खाणे), वृत्तिपरिसंख्यान, रसपरित्याग, विविक्त शय्यासन आणि कायक्लेश हे बाह्य तप आहेत.

प्रायश्चित्तविनयवैयावृत्त्यस्वाध्यायव्युत्सर्गध्यानान्युत्तरम्

prāyaścittavinayavaiyāvṛttyasvādhyāyavyutsargadhyānānyuttaram

प्रायश्चित्त, विनय, वैयावृत्य, स्वाध्याय, व्युत्सर्ग आणि ध्यान हे आभ्यंतर तप आहेत.

नवचतुर्दशपञ्चद्विभेदा यथाक्रमं प्राग्ध्यानात्

navacaturdaśapañcadvibhedā yathākramaṃ prāgdhyānāt

ध्यानाच्या आधीच्या या तपांचे क्रमाने नऊ, चार, दहा, पाच आणि दोन भेद आहेत.

आलोचनप्रतिक्रमणतदुभयविवेकव्युत्सर्गतपश्छेदपरिहारोपस्थापनाः

ālocanapratikramaṇatadubhayavivekavyutsargatapaśchedaparihāropasthāpanāḥ

प्रायश्चित्ताचे नऊ भेद: आलोचना, प्रतिक्रमण, तदुभय, विवेक, व्युत्सर्ग, तप, छेद, परिहार आणि उपस्थापना.

ज्ञानदर्शनचारित्रोपचाराः

jñānadarśanacāritropacārāḥ

विनयाचे चार भेद: ज्ञान, दर्शन, चारित्र आणि उपचार विनय.

आचार्योपाध्यायतपस्विशैक्षग्लानगणकुलसंघसाधुमनोज्ञानाम्

ācāryopādhyāyatapasviśaikṣaglānagaṇakulasaṃghasādhumanojñānām

आचार्य, उपाध्याय, तपस्वी, शैक्ष, ग्लान, गण, कुल, संघ, साधू आणि मनोज्ञ यांची सेवा हे वैयावृत्याचे दहा भेद आहेत.

वाचनापृच्छनानुप्रेक्षाऽऽम्नायधर्मोपदेशाः

vācanāpṛcchanānuprekṣā''mnāyadharmopadeśāḥ

स्वाध्यायाचे पाच भेद: वाचना, पृच्छना, अनुप्रेक्षा, आम्नाय आणि धर्मोपदेश.

बाह्याभ्यन्तरोपध्योः

bāhyābhyantaropadhyoḥ

व्युत्सर्गाचे दोन भेद: बाह्य आणि आभ्यंतर उपधीचा (परिग्रहाचा) त्याग.

उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिन्तानिरोधो ध्यानमान्तर्मुहूर्तात्

uttamasaṃhananasyaikāgracintānirodho dhyānamāntarmuhūrtāt

उत्तम संहनन असलेल्याने एका विषयावर चित्त स्थिर करणे म्हणजे ध्यान, आणि ते अंतर्मुहूर्तापर्यंत टिकते.

आर्तरौद्रधर्म्यशुक्लानि

ārtaraudradharmyaśuklāni

ध्यान चार प्रकारचे आहे: आर्त, रौद्र, धर्म्य आणि शुक्ल.

परे मोक्षहेतू

pare mokṣahetū

शेवटची दोन (धर्म्य आणि शुक्ल) मोक्षाची कारणे आहेत.

आर्तममनोज्ञस्य सम्प्रयोगे तद्विप्रयोगाय स्मृतिसमन्वाहारः

ārtamamanojñasya samprayoge tadviprayogāya smṛtisamanvāhāraḥ

अप्रिय वस्तूचा संयोग झाल्यावर ती दूर करण्यासाठी पुन्हा पुन्हा चिंता करणे म्हणजे आर्तध्यान.

विपरीतं मनोज्ञस्य

viparītaṃ manojñasya

प्रिय वस्तूचा वियोग झाल्यावर ती मिळवण्याची चिंता हेही आर्तध्यान आहे.

वेदनायाश्च

vedanāyāśca

आणि वेदना झाल्यावर तिची चिंता.

निदानं च

nidānaṃ ca

आणि निदान (पुढील भोगांची आकांक्षा).

तदविरतदेशविरतप्रमत्तसंयतानाम्

tadaviratadeśaviratapramattasaṃyatānām

आर्तध्यान अविरत, देशविरत आणि प्रमत्तसंयत जीवांना होते.

हिंसानृतस्तेयविषयसंरक्षणेभ्यो रौद्रमविरतदेशविरतयोः

hiṃsānṛtasteyaviṣayasaṃrakṣaṇebhyo raudramaviratadeśaviratayoḥ

हिंसा, असत्य, चोरी आणि विषयांचे रक्षण यांत आनंद मानणे म्हणजे रौद्रध्यान, आणि ते अविरत व देशविरत यांना होते.

आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयाय धर्म्यम्

ājñāpāyavipākasaṃsthānavicayāya dharmyam

आज्ञा, अपाय, विपाक आणि संस्थान यांचा विचय (चिंतन) म्हणजे धर्म्यध्यान.

शुक्ले चाद्ये पूर्वविदः

śukle cādye pūrvavidaḥ

शुक्लध्यानाचे पहिले दोन भेद पूर्वांचे ज्ञाते (श्रुतकेवली) यांना असतात.

परे केवलिनः

pare kevalinaḥ

शेवटचे दोन केवलींना असतात.

पृथक्त्वैकत्ववितर्कसूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिव्युपरतक्रियानिवर्तीनि

pṛthaktvaikatvavitarkasūkṣmakriyāpratipātivyuparatakriyānivartīni

शुक्लध्यानाचे चार भेद: पृथक्त्ववितर्क, एकत्ववितर्क, सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाती आणि व्युपरतक्रियानिवर्ती.

त्र्येकयोगकाययोगायोगानाम्

tryekayogakāyayogāyogānām

हे क्रमाने तीन योगांच्या, एका योगाच्या, फक्त काययोगाच्या आणि अयोगी जीवाला असतात.

एकाश्रये सवितर्कवीचारे पूर्वे

ekāśraye savitarkavīcāre pūrve

पहिली दोन शुक्लध्याने एका आश्रयाची आणि वितर्क व वीचार सहित असतात.

अवीचारं द्वितीयम्

avīcāraṃ dvitīyam

दुसरे वीचाररहित आहे.

वितर्कः श्रुतम्

vitarkaḥ śrutam

वितर्क म्हणजे श्रुत (शास्त्रज्ञान).

वीचारोऽर्थव्यञ्जनयोगसंक्रान्तिः

vīcāro'rthavyañjanayogasaṃkrāntiḥ

अर्थ, व्यंजन (शब्द) आणि योग यांचे बदलणे म्हणजे वीचार.

सम्यग्दृष्टिश्रावकविरतानन्तवियोजकदर्शनमोहक्षपकोपशमकोपशान्तमोहक्षपकक्षीणमोहजिनाः क्रमशोऽसंख्येयगुणनिर्जराः

samyagdṛṣṭiśrāvakaviratānantaviyojakadarśanamohakṣapakopaśamakopaśāntamohakṣapakakṣīṇamohajināḥ kramaśo'saṃkhyeyaguṇanirjarāḥ

सम्यग्दृष्टी, श्रावक, विरत (मुनी), अनंतानुबंधीचा विसंयोजक, दर्शनमोहाचा क्षपक, उपशमक, उपशांतमोह, क्षपक, क्षीणमोह आणि जिन यांच्यात क्रमाने असंख्यात पट निर्जरा होते.

पुलाकबकुशकुशीलनिर्ग्रन्थस्नातका निर्ग्रन्थाः

pulākabakuśakuśīlanirgranthasnātakā nirgranthāḥ

पुलाक, बकुश, कुशील, निर्ग्रंथ आणि स्नातक हे पाच प्रकारचे निर्ग्रंथ (मुनी) आहेत.

संयमश्रुतप्रतिसेवनातीर्थलिंगलेश्योपपादस्थानविकल्पतः साध्याः

saṃyamaśrutapratisevanātīrthaliṃgaleśyopapādasthānavikalpataḥ sādhyāḥ

संयम, श्रुत, प्रतिसेवना, तीर्थ, लिंग, लेश्या, उपपाद आणि स्थान यांच्या भेदाने यांचा विचार केला जातो.