जैन धर्म · आचार्य उमास्वाति

अध्याय 8: बन्ध

वह एक ग्रंथ जिसे दिगंबर और श्वेतांबर दोनों जैन मानते हैं: छोटे संस्कृत सूत्रों में पूरा जैन मार्ग।

सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः

इस परंपरा के विद्वान की समीक्षा बाक़ी है। मूल ग्रंथ सार्वजनिक (पब्लिक डोमेन) हैं; सरल अर्थ और टिप्पणियाँ IndiaDigital ने लिखी हैं और उनकी जाँच चल रही है। हम हर परंपरा की शिक्षा उसी के शब्दों में बताते हैं और किसी धर्म को ऊँचा-नीचा नहीं बताते। सुधार भेजें

यह अध्याय संक्षेप में

इस अध्याय में बन्ध, यानी आत्मा के साथ कर्म के बँधने, का वर्णन है। इसके कारण हैं: मिथ्यादर्शन, अविरति, प्रमाद, कषाय और योग। हर कर्म बन्ध की प्रकृति, स्थिति, अनुभाग (फल की तीव्रता) और प्रदेश (मात्रा) होती है, और कर्म (जैन मान्यता में आत्मा से चिपका सूक्ष्म पुद्गल) आठ मूल प्रकार का है, जैसे ज्ञानावरण, मोहनीय और आयु, जिनके उपभेद भी हैं। अन्त में बताया गया है कि कौन से कर्म पुण्य हैं और कौन से पाप।

मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगा बन्धहेतवः

mithyādarśanāviratipramādakaṣāyayogā bandhahetavaḥ

मिथ्यादर्शन, अविरति, प्रमाद, कषाय और योग बन्ध के कारण हैं।

सकषायत्वाज्जीवः कर्मणो योग्यान् पुद्गलानादत्ते स बन्धः

sakaṣāyatvājjīvaḥ karmaṇo yogyān pudgalānādatte sa bandhaḥ

कषाय सहित होने से जीव कर्म के योग्य पुद्गलों को ग्रहण करता है, यही बन्ध है।

प्रकृतिस्थित्यनुभवप्रदेशास्तद्विधयः

prakṛtisthityanubhavapradeśāstadvidhayaḥ

बन्ध के चार भेद हैं: प्रकृति, स्थिति, अनुभाग और प्रदेश।

आद्यो ज्ञानदर्शनावरणवेदनीयमोहनीयायुर्नामगोत्रान्तरायाः

ādyo jñānadarśanāvaraṇavedanīyamohanīyāyurnāmagotrāntarāyāḥ

प्रकृति बन्ध आठ प्रकार का है: ज्ञानावरण, दर्शनावरण, वेदनीय, मोहनीय, आयु, नाम, गोत्र और अन्तराय।

पञ्चनवद्व्यष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंशद्द्विपञ्चभेदा यथाक्रमम्

pañcanavadvyaṣṭāviṃśaticaturdvicatvāriṃśaddvipañcabhedā yathākramam

इनके क्रम से पाँच, नौ, दो, अट्ठाईस, चार, बयालीस, दो और पाँच भेद हैं।

मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानाम्

matiśrutāvadhimanaḥparyayakevalānām

मति, श्रुत, अवधि, मनःपर्यय और केवल ज्ञान को ढकने वाले पाँच ज्ञानावरण हैं।

चक्षुरचक्षुरवधिकेवलानां निद्रानिद्रानिद्राप्रचलाप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धयश्च

cakṣuracakṣuravadhikevalānāṃ nidrānidrānidrāpracalāpracalāpracalāstyānagṛddhayaśca

चक्षु, अचक्षु, अवधि और केवल दर्शन के आवरण तथा निद्रा, निद्रानिद्रा, प्रचला, प्रचलाप्रचला और स्त्यानगृद्धि, ये नौ दर्शनावरण हैं।

सदसद्वेद्ये

sadasadvedye

वेदनीय के दो भेद हैं: साता और असाता।

दर्शनचारित्रमोहनीयाकषायकषायवेदनीयाख्यास्त्रिद्विनवषोडशभेदाः सम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभयान्यकषायकषायौ हास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्सास्त्रीपुन्नपुंसकवेदा अनन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानसंज्वलनविकल्पाश्चैकशः क्रोधमानमायालोभाः

darśanacāritramohanīyākaṣāyakaṣāyavedanīyākhyāstridvinavaṣoḍaśabhedāḥ samyaktvamithyātvatadubhayānyakaṣāyakaṣāyau hāsyaratyaratiśokabhayajugupsāstrīpunnapuṃsakavedā anantānubandhyapratyākhyānapratyākhyānasaṃjvalanavikalpāścaikaśaḥ krodhamānamāyālobhāḥ

मोहनीय के अट्ठाईस भेद हैं: दर्शनमोहनीय के तीन (सम्यक्त्व, मिथ्यात्व और सम्यग्मिथ्यात्व), अकषाय वेदनीय के नौ (हास्य, रति, अरति, शोक, भय, जुगुप्सा, स्त्रीवेद, पुरुषवेद, नपुंसकवेद) और कषाय वेदनीय के सोलह (अनन्तानुबन्धी, अप्रत्याख्यान, प्रत्याख्यान और संज्वलन रूप क्रोध, मान, माया और लोभ)।

नारकतैर्यग्योनमानुषदैवानि

nārakatairyagyonamānuṣadaivāni

आयु कर्म के चार भेद हैं: नरक, तिर्यंच, मनुष्य और देव आयु।

गतिजातिशरीराङ्गोपाङ्गनिर्माणबन्धनसंघातसंस्थानसंहननस्पर्शरसगन्धवर्णानुपूर्व्यागुरुलघूपघातपरघातातपोद्योतोच्छ्वासविहायोगतयः प्रत्येकशरीरत्रससुभगसुस्वरशुभसूक्ष्मपर्याप्तिस्थिरादेययशःकीर्तिसेतराणि तीर्थकरत्वं च

gatijātiśarīrāṅgopāṅganirmāṇabandhanasaṃghātasaṃsthānasaṃhananasparśarasagandhavarṇānupūrvyāgurulaghūpaghātaparaghātātapodyotocchvāsavihāyogatayaḥ pratyekaśarīratrasasubhagasusvaraśubhasūkṣmaparyāptisthirādeyayaśaḥkīrtisetarāṇi tīrthakaratvaṃ ca

नामकर्म के बयालीस भेद हैं: गति, जाति, शरीर, अंगोपांग, निर्माण, बन्धन, संघात, संस्थान, संहनन, स्पर्श, रस, गन्ध, वर्ण, आनुपूर्वी, अगुरुलघु, उपघात, परघात, आतप, उद्योत, उच्छ्वास और विहायोगति, फिर प्रत्येक शरीर, त्रस, सुभग, सुस्वर, शुभ, सूक्ष्म, पर्याप्ति, स्थिर, आदेय और यशःकीर्ति तथा इनके विपरीत, और तीर्थंकरत्व।

उच्चैर्नीचैश्च

uccairnīcaiśca

गोत्र कर्म दो प्रकार का है: उच्च और नीच।

दानलाभभोगोपभोगवीर्याणाम्

dānalābhabhogopabhogavīryāṇām

अन्तराय कर्म दान, लाभ, भोग, उपभोग और वीर्य में विघ्न डालता है।

आदितस्तिसृणामन्तरायस्य च त्रिंशत्सागरोपमकोटीकोट्यः परा स्थितिः

āditastisṛṇāmantarāyasya ca triṃśatsāgaropamakoṭīkoṭyaḥ parā sthitiḥ

पहले तीन (ज्ञानावरण, दर्शनावरण, वेदनीय) और अन्तराय की उत्कृष्ट स्थिति तीस कोड़ाकोड़ी सागरोपम है।

सप्ततिर्मोहनीयस्य

saptatirmohanīyasya

मोहनीय की उत्कृष्ट स्थिति सत्तर कोड़ाकोड़ी सागरोपम है।

विंशतिर्नामगोत्रयोः

viṃśatirnāmagotrayoḥ

नाम और गोत्र की उत्कृष्ट स्थिति बीस कोड़ाकोड़ी सागरोपम है।

त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यायुषः

trayastriṃśatsāgaropamāṇyāyuṣaḥ

आयु की उत्कृष्ट स्थिति तैंतीस सागरोपम है।

अपरा द्वादश मुहूर्त्ता वेदनीयस्य

aparā dvādaśa muhūrttā vedanīyasya

वेदनीय की जघन्य स्थिति बारह मुहूर्त है।

नामगोत्रयोरष्टौ

nāmagotrayoraṣṭau

नाम और गोत्र की जघन्य स्थिति आठ मुहूर्त है।

शेषाणामन्तर्मुहूर्ताः

śeṣāṇāmantarmuhūrtāḥ

शेष कर्मों की जघन्य स्थिति अन्तर्मुहूर्त है।

विपाकोऽनुभवः

vipāko'nubhavaḥ

कर्म का विपाक (फल देना) अनुभव है।

स यथानाम

sa yathānāma

वह कर्मों के नाम के अनुसार होता है।

ततश्च निर्जरा

tataśca nirjarā

फल देने के बाद कर्म झड़ जाते हैं, यही निर्जरा है।

नामप्रत्ययाः सर्वतो योगविशेषात्सूक्ष्मैकक्षेत्रावगाहस्थिताः सर्वात्मप्रदेशेष्वनन्तानन्तप्रदेशाः

nāmapratyayāḥ sarvato yogaviśeṣātsūkṣmaikakṣetrāvagāhasthitāḥ sarvātmapradeśeṣvanantānantapradeśāḥ

कर्म प्रकृतियों के कारण, सूक्ष्म, आत्मा के क्षेत्र में ही रहने वाले, स्थित, अनन्तानन्त प्रदेशी कर्म पुद्गल योग विशेष से सब ओर से आत्मा के सभी प्रदेशों में बँधते हैं।

सद्वेद्यशुभायुर्नामगोत्राणि पुण्यम्

sadvedyaśubhāyurnāmagotrāṇi puṇyam

सातावेदनीय, शुभ आयु, शुभ नाम और शुभ गोत्र पुण्य हैं।

अतोऽन्यत्पापम्

ato'nyatpāpam

इनसे भिन्न कर्म पाप हैं।

संस्कृत सूत्र: संस्कृत विकिस्रोत (पब्लिक डोमेन), स्पष्ट टंकण त्रुटियाँ सुधारी गईं और सूचीबद्ध। अर्थ, सारांश और णमोकार पाठ: IndiaDigital, दिगंबर और श्वेतांबर विद्वानों की समीक्षा बाक़ी। सूत्र संख्या दिगंबर पाठ के अनुसार; श्वेतांबर पाठ में कुछ सूत्रों की संख्या अलग है।

हर परंपरा के लोगों के सुधार का स्वागत है: support@indiadigital.org. आख़िरी जाँच: .

Search by task, life event, format or tool name, in English, हिंदी or Hinglish.