श्रीमद्भगवद्गीता

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।

गीतेचा पहिला श्लोक, आणि धृतराष्ट्राचे एकमेव बोल. यात कुरुक्षेत्राला 'धर्मक्षेत्र' म्हटले आहे, त्यामुळे युद्धाच्या मध्यभागी एक नैतिक प्रश्न उभा राहतो.

एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।

धनुष्य टाकून बसलेल्या अर्जुनाचे शेवटचे दृश्य. हाच तो संकटाचा क्षण आहे ज्याचे उत्तर संपूर्ण गीता देते.

न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।

आत्मा अजन्मा आणि अमर आहे या गीतेच्या शिकवणीचे प्रसिद्ध वचन, जे अनेकदा दुःखाच्या प्रसंगी म्हटले जाते.

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।

कपडे बदलण्याचे प्रसिद्ध उदाहरण, ज्यातून पुनर्जन्म सोप्या, रोजच्या भाषेत समजावला आहे.

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।

कदाचित गीतेतील सर्वाधिक उद्धृत श्लोक: आपले काम कर, पण त्याचे फळ हे आपले ध्येय करू नकोस.

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।

2.63 सोबत हा श्लोक विषयचिंतनापासून विनाशापर्यंतची साखळी दाखवतो, गीतेतील सर्वात प्रसिद्ध मानसशास्त्रीय विचारांपैकी एक.

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।

कर्मयोगाचे छोटे सार: जे करायचे ते करत राहा, पण आसक्तीशिवाय, हेच परम ध्येयाकडे नेते.

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।

नेतृत्व आणि आदर्शांबद्दल नेहमी उद्धृत: लोक ज्यांना मोठे मानतात त्यांचेच अनुकरण करतात.

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।

स्वधर्मावरील प्रसिद्ध उपदेश: आपले कर्तव्य, उणिवांसहही, दुसऱ्याच्या चांगल्या प्रकारे केलेल्या कर्तव्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।

हिंदू परंपरेतील सर्वात प्रसिद्ध श्लोकांपैकी एक, जो धर्माला ग्लानी आल्यावर श्रीकृष्ण प्रकट होण्याचे वचन म्हणून समजला जातो.

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।

4.7 पूर्ण करत ईश्वराच्या अवतरणाचा हेतू सांगतो: सज्जनांचे रक्षण आणि युगायुगात धर्माची स्थापना.

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।

अध्यायाचे मुख्य वचन, जे ज्ञानाला सर्वात मोठे पवित्र करणारे मानते, जे योगाने आपल्या आतच सापडते.

ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।

पाण्यात राहूनही कोरडे राहणारे कमळाचे पान, जगात राहूनही त्यापासून अलिप्त राहण्याची गीतेतील सर्वात लाडकी उपमा आहे.

विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।

समदृष्टीचे प्रसिद्ध वचन: ज्ञानी प्रत्येक प्राण्यात, विद्वानापासून पशूपर्यंत, एकच सत्य पाहतात.

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।

स्वावलंबनाचा अतिशय प्रसिद्ध संदेश: तुझा उद्धार दुसरे कोणी करू शकत नाही, आणि तुझे स्वतःचे मनच तुझा मित्र किंवा शत्रू आहे.

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।

वारा नसलेल्या जागी स्थिर दिव्याच्या ज्योतीची उपमा ध्यानस्थ मनाचे अभिजात चित्र बनली आहे.

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।

अत्यंत मानवी समस्येवर श्रीकृष्णाचे प्रामाणिक उत्तर: मन चंचल आहे, तरीही अभ्यास आणि वैराग्याने ते साधता येते.

मत्तः परतरं नान्यत्किंचिदस्ति धनंजय ।

धाग्यात ओवलेल्या मोत्यांसारखे जग ईश्वरात ओवलेले आहे, ही गीतेतील सर्वात प्रसिद्ध प्रतिमांपैकी एक आहे, जी सर्व काही जोडलेले असल्याचे दाखवते.

बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।

"सर्व काही वासुदेव आहे" हे या अध्यायाच्या दृष्टीचे सार आहे, आणि अशी जाणीव किती दुर्मिळ आहे हे हा श्लोक सांगतो.

दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।

हा श्लोक गुणांनी बनलेल्या मायेचा उल्लेख करतो आणि ती पार करण्याचे गीतेचे उत्तर देतो: ईश्वराला शरण जाणे.

अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।

हा श्लोक मृत्यूविषयीच्या या अध्यायाच्या शिकवणीचा गाभा आहे, आणि हिंदू परंपरेत अंतकाळी ईश्वरस्मरणाचे महत्त्व सांगण्यासाठी तो वारंवार उद्धृत केला जातो.

तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।

"माझे स्मरण कर आणि युद्ध कर" या एका ओळीत अंतरीची भक्ती आणि बाह्य कर्तव्य जोडले आहे, आणि ते गीतेतील सर्वात प्रसिद्ध आवाहनांपैकी एक आहे.

अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।

हा श्लोक त्याच्या मृदू आश्वासनासाठी प्रिय आहे: सतत स्मरण करणाऱ्याला ईश्वर "सहज प्राप्त" होतो.

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।

"योगक्षेम" या शब्दासाठी प्रसिद्ध असलेला हा श्लोक काळजीचे वचन आहे: जो पूर्णपणे ईश्वरावर अवलंबून असतो, त्याच्या गरजा ईश्वर वाहतो.

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।

साध्या पूजेवरील गीतेचा कदाचित सर्वात लाडका श्लोक: प्रेमाने दिलेले पान, फूल, फळ किंवा पाणी पुरेसे आहे.

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।

हा श्लोक रोजच्या जीवनाला उपासना बनवतो: काम, खाणे आणि देणे ईश्वरासाठी केले तर सर्व अर्पण बनते.

अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।

हा श्लोक अनेकदा या अध्यायाचे बीज मानला जातो, कारण तो ईश्वराला सर्वांचे मूळ जाणणे आणि प्रेमळ भक्ती यांना जोडतो.

अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।

बाह्य विभूती सांगण्यापूर्वी कृष्ण सर्वात आतली विभूती सांगतात: ते प्रत्येक हृदयातील आत्मा आहेत. अनेक वाचक याला संपूर्ण यादीची गुरुकिल्ली मानतात.

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।

हा श्लोक दैनंदिन जीवनात पावित्र्य पाहण्याचा सोपा मार्ग देतो: प्रत्येक श्रेष्ठता ईश्वराच्या एका ठिणगीकडे निर्देश करते.

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।

एकाच वेळी उगवणाऱ्या हजार सूर्यांची प्रतिमा हा शब्दांपलीकडच्या तेजाचे वर्णन करण्याचा गीतेचा सर्वात प्रसिद्ध प्रयत्न आहे.

कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो

कृष्णाचे "मी काळ आहे" हे उत्तर गीतेतील सर्वाधिक उद्धृत ओळींपैकी एक आहे, जे ईश्वराला बदल आणि अंत यांमागील शक्ती म्हणून दाखवते.

मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।

शेवटचा श्लोक संपूर्ण अध्याय जीवनाच्या एका साध्या मार्गात गुंफतो: ईश्वरासाठी कर्म, भक्ती, आसक्तीपासून मुक्ती आणि कोणत्याही प्राण्याशी वैर नाही.

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।

हा श्लोक आदर्श भक्ताच्या गीतेतील सर्वात प्रसिद्ध वर्णनाची सुरुवात करतो, आणि तीही दयेने: कोणाचा द्वेष नाही, सर्वांशी मैत्री आणि करुणा.

संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।

हा श्लोक 12.13 मधील विचार त्या ओळीने पूर्ण करतो जी संपूर्ण अध्यायात पुन्हा पुन्हा येते: "तो माझा भक्त मला प्रिय आहे."

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।

चांगल्या जीवनाची याची सोपी कसोटी, जगाला त्रास न देणे आणि जगाचा त्रास न होणे, धार्मिक संदर्भाबाहेरही खूप उद्धृत केली जाते.

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।

वेदांतासाठी एक महत्त्वाचा श्लोक: श्रीकृष्ण म्हणतात की प्रत्येक देहातील जाणणारा तेच आहेत, आणि क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांचे ज्ञान हेच खरे ज्ञान. वेगवेगळे संप्रदाय याचा अर्थ वेगवेगळा लावतात.

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।

गीतेच्या समदृष्टीचे छोटे आणि लक्षात राहणारे वचन: जो सर्व प्राण्यांत अविनाशी ईश्वराला समानपणे पाहतो, तोच खरे पाहतो.

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ।

हाच श्लोक सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांची नावे सांगतो; ही कल्पना भारतीय विचारात निसर्ग, आहार, स्वभाव आणि वर्तन समजावण्यासाठी वापरली जाते.

मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।

गुणांच्या पलीकडे कसे जावे याचे श्रीकृष्णांचे उत्तर: अढळ भक्तीने, जी ब्रह्मरूप होण्यास पात्र करते.

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।

उलट्या अश्वत्थ वृक्षाचे विलक्षण चित्र, एक जुने प्रतीक जे कठोपनिषदातही आढळते; येथे ते संसाराचा गुंता दाखवते.

ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।

आत्म्याच्या स्वरूपाविषयी एक मध्यवर्ती श्लोक: श्रीकृष्ण प्रत्येक जीवात्म्याला आपला सनातन अंश म्हणतात. वेदांताचे संप्रदाय 'अंश' याचा अर्थ अगदी वेगवेगळा लावतात.

सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो

श्रीकृष्ण म्हणतात की ते प्रत्येक हृदयात वसतात, स्मृती, ज्ञान आणि विस्मरण यांचे उगम आहेत, आणि सर्व वेदांनी जाणायचे तेच आहेत.

अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।

हा श्लोक 'दैवी संपत्ती' ची यादी निर्भयतेने सुरू करतो; ही यादी चांगल्या चारित्र्याचे मार्गदर्शन म्हणून अनेकदा उद्धृत केली जाते.

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।

मोठ्या प्रमाणावर उद्धृत केला जाणारा इशारा: काम, क्रोध आणि लोभ ही तीन द्वारे माणसाला विनाशाकडे नेतात.

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।

एक लहान पण सखोल विचार: माणूस श्रद्धामय आहे, आणि ज्याची जशी श्रद्धा तसाच तो होतो.

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।

वाणीचा एक व्यावहारिक नियम जो शाळांत आणि घरांत अनेकदा सांगितला जातो: जे सत्य, प्रिय आणि हितकारक आहे आणि कोणाला दुखवत नाही, तेच बोलावे.

दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।

सर्वोत्तम दानाचे गीतेतील वर्णन: मोकळ्या मनाने, परतफेड करू न शकणाऱ्याला, योग्य वेळी आणि स्थळी, योग्य व्यक्तीला.

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।

स्वधर्म म्हणजे आपले कर्तव्य यावरील एक महत्त्वाचा श्लोक: दुसऱ्याचा मार्ग स्वीकारण्यापेक्षा आपला मार्ग, उणिवांसह असला तरी, श्रेयस्कर.

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।

याला अनेकदा गीतेचा अंतिम किंवा शिखर श्लोक म्हटले जाते. परंपरा याचा अर्थ अगदी वेगवेगळा लावतात: ज्ञानासाठी सर्व कर्मांचा त्याग करण्याचे आवाहन, ईश्वराला पूर्ण शरणागती (प्रपत्ती) पत्करण्याचे आवाहन, किंवा निष्काम कर्म चालू ठेवण्याशी सुसंगत उपदेश.

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।

गीतेचा शेवटचा श्लोक, जो संजय म्हणतो: जिथे श्रीकृष्ण आणि अर्जुन एकत्र आहेत, तिथेच श्री, विजय आणि योग्य नीती आहे.