हिंदू धर्म

एका मिनिटात

हिंदू धर्म, ज्याला अनेक अनुयायी सनातन धर्म म्हणजे 'शाश्वत मार्ग' म्हणतात, हा भारत आणि नेपाळमधील बहुसंख्य लोकांचा तसेच जगभरातील अनेक समुदायांचा धर्म आहे. त्याचा कोणी एक संस्थापक किंवा एकच पवित्र ग्रंथ नाही; वेद, उपनिषदे, महाकाव्ये आणि असंख्य संतांच्या शिकवणीत मुळे असलेल्या परंपरांचा तो एक परिवार आहे. हिंदू धर्म (योग्य आचरण), कर्म (कृती आणि तिचे फळ) आणि मोक्ष (मुक्ती) यांविषयी बोलतात, आणि अनेक हिंदू एकाच दिव्य तत्त्वाची विष्णू, शिव आणि देवी अशा अनेक रूपांत उपासना करतात. घरातील पूजा, मंदिरदर्शन, तीर्थयात्रा, सण आणि कौटुंबिक संस्कार यांनी दैनंदिन जीवन घडते आणि ही परंपरा प्रदेशानुसार विविध रूपे घेते.

भारतात (जनगणना 2011): 96.63 crore (79.8%)

उगम

कालरेषा

1. इ.स.पू. सुमारे 2600 ते 1900सिंधू संस्कृतीचा परिपक्व टप्पा; काही अभ्यासकांना नंतरच्या हिंदू परंपरांशी संभाव्य प्रारंभिक संबंध दिसतात, या प्रश्नावर अजूनही चर्चा आहे.
2. इ.स.पू. सुमारे 1500 ते 1000 (अभ्यासकांचा अंदाज)ऋग्वेदातील सूक्तांची रचना होते आणि ती अत्यंत अचूकतेने मौखिक परंपरेने पुढे नेली जातात.
3. इ.स.पू. सुमारे 800 ते 500 (अभ्यासकांचा अंदाज)प्रारंभिक उपनिषदे ब्रह्म, आत्मा आणि मोक्ष यांचा विचार मांडतात आणि वैदिक कालखंड पूर्ण होतो.
4. इ.स.पू. सुमारे 400 ते इ.स. 400बहुतेक अभ्यासकांच्या मते रामायण आणि भगवद्गीतेसह महाभारत यांना अनेक शतकांत आजचे स्वरूप प्राप्त होते.
5. इ.स. सुमारे 4 थे ते 6 वे शतकगुप्त काळात आणि त्यानंतर दगडी मंदिरांचा प्रसार होतो आणि अनेक पुराणांचे संकलन होते.
6. इ.स. सुमारे 6 वे ते 9 वे शतकतमिळ आळवार (विष्णुभक्त) आणि नायनार (शिवभक्त) भक्तिगीते गातात आणि भक्ती चळवळ वाढते.
7. इ.स. सुमारे 8 वे शतक (पारंपरिक काळ भिन्न)आदि शंकराचार्य अद्वैत वेदांताची शिकवण देतात आणि परंपरेनुसार भारताच्या चार दिशांना चार मठ स्थापन करतात.
8. इ.स. सुमारे 11 वे ते 13 वे शतकश्री रामानुजाचार्य विशिष्टाद्वैत आणि श्री मध्वाचार्य द्वैत सिद्धांत शिकवतात आणि वैष्णव भक्तीला भक्कम तात्त्विक पाया मिळतो.
9. इ.स. 1290संत ज्ञानेश्वर नेवासे येथे भगवद्गीतेवरील मराठी भाष्य ज्ञानेश्वरी पूर्ण करतात; वारकरी संप्रदाय त्यांना पायाभूत संत मानतो.
10. इ.स. 16 वे ते 17 वे शतकसंपूर्ण भारतात भक्ती बहरते: गोस्वामी तुलसीदास अवधीत रामचरितमानस लिहितात, श्री चैतन्य महाप्रभू बंगालमध्ये कृष्णभक्तीचे नेतृत्व करतात आणि संत तुकाराम महाराष्ट्रात अभंग रचतात.
11. इ.स. 1893स्वामी विवेकानंद शिकागो येथील जागतिक धर्मपरिषदेत भाषण करतात आणि वेदांत मोठ्या आंतरराष्ट्रीय श्रोतृवर्गापर्यंत पोहोचवतात.

मुख्य शिकवण

पवित्र ग्रंथ

प्रमुख व्यक्ती

संप्रदाय आणि समुदाय

या धर्मातील परंपरा कुठे वेगळ्या आहेत. शेजारी शेजारी सांगितलेले, कोणताही निर्णय न देता.

पवित्र स्थळे

सण

• दिवाळी (दीपावली): कार्तिक महिन्यातील दिव्यांचा सण, अंधारावर प्रकाशाच्या विजयाचा उत्सव; अनेक जण श्रीरामाच्या अयोध्येत परतण्याचे स्मरण करतात आणि दिवे, रांगोळी व फराळासह लक्ष्मीपूजन करतात.
• होळी: फाल्गुन पौर्णिमेचा वसंतातील रंगांचा सण; त्याआधी होळी पेटवली जाते, जी प्रल्हादाच्या भक्तीचे स्मरण करून देते.
• नवरात्र, दुर्गापूजा आणि दसरा: आश्विन महिन्यात देवीच्या सन्मानार्थ नऊ रात्री; गुजरातमध्ये गरबा, बंगालमध्ये दुर्गापूजा आणि महाराष्ट्रात घटस्थापनेने त्या साजऱ्या होतात. दहावा दिवस, विजयादशमी, वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक आहे.
• गणेश चतुर्थी: भाद्रपद महिन्यातील विघ्नहर्त्या गणेशाचा उत्सव; महाराष्ट्रात घरोघरी आणि सार्वजनिक मंडळांत दहा दिवसांपर्यंत गणेशमूर्तींची स्थापना होते आणि अनंत चतुर्दशीला विसर्जन होते.
• महाशिवरात्री: फाल्गुन (काही पंचांगांनुसार माघ) महिन्यातील शिवाची महान रात्र; उपवास, रात्रभर जागरण आणि शिवलिंगाला अभिषेक करून ती पाळली जाते.
• कृष्ण जन्माष्टमी (गोकुळाष्टमी): मध्यरात्री श्रीकृष्णजन्माचा उत्सव; महाराष्ट्रात दुसऱ्या दिवशी दहीहंडी असते, जेव्हा गोविंदा पथके मानवी मनोरे रचून दह्याची हंडी फोडतात.
• मकरसंक्रांत आणि पोंगल: जानेवारीच्या मध्यात येणारा सुगीचा सण, सूर्याच्या मकर राशीतील प्रवेशाचे प्रतीक; तमिळनाडूत तो पोंगल आणि महाराष्ट्रात संक्रांत म्हणून ओळखला जातो, जिथे लोक तिळगूळ देऊन 'तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला' म्हणतात.

आज भारतात

भारतभर हिंदू परंपरा वैविध्यपूर्ण रूपे घेतात: बंगालमधील दुर्गापूजा, तमिळनाडू व केरळमधील मंदिरोत्सव आणि अभिजात कला, पुरीची जगन्नाथ रथयात्रा आणि महाराष्ट्रातील पंढरपूरची वारकरी वारी. प्रादेशिक भाषांचे स्वतःचे पवित्र साहित्य आहे: आळवार व नायनारांची तमिळ स्तोत्रे, मराठी ज्ञानेश्वरी, कन्नड वचने आणि श्रीमंत शंकरदेवांची आसामी भक्ती. कुलदेवता आणि ग्रामदेवता अखिल भारतीय देवतांसोबत पूजल्या जातात, आणि कुंभमेळा व चार धाम यांसारख्या तीर्थयात्रा देशभरातील समुदायांना जोडतात. 19 व्या आणि 20 व्या शतकातील रामकृष्ण मिशन आणि आर्य समाज यांसारख्या अनेक सुधारणावादी व भक्ती चळवळींनीही आधुनिक हिंदू जीवन घडवले.

आदराने भेट देणे आणि शिकणे

• मंदिरात किंवा घरातील देव्हाऱ्याजवळ जाण्यापूर्वी पादत्राणे काढा; काही मंदिरांत चामड्याच्या वस्तू नेण्यास परवानगी नसते.
• सभ्य कपडे घाला आणि मंदिरात लावलेले नियम पाळा; काही मंदिरांत वेशभूषेचे नियम असतात आणि काही ठिकाणी गाभाऱ्यात फक्त हिंदूंनाच प्रवेश असतो.
• प्रसाद आणि अर्पण उजव्या हाताने स्वीकारा, आणि देवतेकडे किंवा पवित्र ग्रंथाकडे पाय करू नका.
• पूजास्थळाला घड्याळाच्या दिशेने प्रदक्षिणा घाला, आणि देवमूर्तींचे फोटो काढण्यापूर्वी विचारा, कारण अनेक मंदिरांत त्याला परवानगी नसते.

जे शिकलात ते तपासा

इतर धर्म