त्रिविध श्रद्धेच्या विभागाचा योग

ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥

ye śāstravidhimutsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ |teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvamāho rajastamaḥ ||

अर्जुन विचारतो: हे कृष्णा, जे लोक शास्त्रविधी सोडून पण श्रद्धेने उपासना करतात, त्यांची निष्ठा कोणती? सात्त्विक, राजस की तामस?

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥

trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā |sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu ||

श्रीकृष्ण म्हणतात: देहधाऱ्यांची श्रद्धा, जी त्यांच्या स्वभावातून जन्मते, तीन प्रकारची असते: सात्त्विक, राजस आणि तामस. तिच्याविषयी ऐक.

यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥

yajante sāttvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ |pretānbhūtagaṇāṃścānye yajante tāmasā janāḥ ||

सात्त्विक लोक देवांची उपासना करतात; राजस लोक यक्ष आणि राक्षसांची; आणि तामस लोक प्रेत आणि भूतगणांची उपासना करतात.

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।दम्भाहंकारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥

aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ |dambhāhaṃkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ ||

जे लोक शास्त्राने न सांगितलेले घोर तप करतात, दंभ आणि अहंकार यांनी भरलेले, काम, आसक्ती आणि हट्ट यांच्या बळाने प्रेरित,

कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥

karṣayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacetasaḥ |māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān ||

जे अविचाराने आपल्या देहातील तत्त्वांना आणि देहात राहणाऱ्या मलाही कष्ट देतात, त्यांना आसुरी निश्चयाचे जाण.

आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥

āhārastvapi sarvasya trividho bhavati priyaḥ |yajñastapastathā dānaṃ teṣāṃ bhedamimaṃ śṛṇu ||

प्रत्येकाला प्रिय असलेला आहारही तीन प्रकारचा असतो, आणि तसेच यज्ञ, तप आणि दानही. त्यांचा हा भेद ऐक.

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥

āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ |rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ ||

आयुष्य, शुद्धता, बळ, आरोग्य, सुख आणि प्रसन्नता वाढवणारे, रसाळ, स्निग्ध, पौष्टिक आणि मनाला आवडणारे अन्न सात्त्विक लोकांना प्रिय असते.

कट्‌वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥

kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ |āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ ||

कडू, आंबट, खारट, अतिगरम, तिखट, कोरडे आणि दाह करणारे अन्न राजस लोकांना आवडते; ते दुःख, शोक आणि रोग देते.

यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥

yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat |ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam ||

शिळे, बेचव, कुजलेले, रात्रभर ठेवलेले, उष्टे आणि अपवित्र अन्न तामस लोकांना प्रिय असते.

अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥

aphalākāṅkṣibhiryajño vidhidṛṣṭo ya ijyate |yaṣṭavyameveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ ||

जो यज्ञ विधीनुसार, फळाची इच्छा न ठेवणाऱ्यांकडून, हे करायलाच हवे असा मनाचा निश्चय करून केला जातो, तो सात्त्विक आहे.

अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥

abhisaṃdhāya tu phalaṃ dambhārthamapi caiva yat |ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam ||

पण हे भरतश्रेष्ठा, जो यज्ञ फळावर नजर ठेवून किंवा केवळ दिखाव्यासाठी केला जातो, तो राजस जाण.

विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥

vidhihīnamasṛṣṭānnaṃ mantrahīnamadakṣiṇam |śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate ||

जो यज्ञ विधीशिवाय, अन्नदानाशिवाय, मंत्रांशिवाय, दक्षिणेशिवाय आणि श्रद्धेशिवाय केला जातो, त्याला तामस म्हणतात.

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥

devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam |brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate ||

देव, द्विज, गुरू आणि ज्ञानी यांचा आदर, शुचिता, सरळपणा, ब्रह्मचर्य आणि अहिंसा: याला शारीरिक तप म्हणतात.

मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥

manaḥ prasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ |bhāvasaṃśuddhirityetattapo mānasamucyate ||

मनाची प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, आत्मसंयम आणि भावनांची शुद्धी: याला मानसिक तप म्हणतात.

श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥

śraddhayā parayā taptaṃ tapastattrividhaṃ naraiḥ |aphalākāṅkṣibhiryuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate ||

हे त्रिविध तप, फळाची इच्छा न ठेवणारे, स्थिर मनाचे लोक परम श्रद्धेने करतात, तेव्हा त्याला सात्त्विक म्हणतात.

सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥

satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat |kriyate tadiha proktaṃ rājasaṃ calamadhruvam ||

जे तप सत्कार, मान आणि पूजा मिळवण्यासाठी, आणि दिखाव्याने केले जाते, त्याला येथे राजस म्हटले आहे. ते अस्थिर आणि क्षणिक असते.

मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥

mūḍhagrāheṇātmano yatpīḍayā kriyate tapaḥ |parasyotsādanārthaṃ vā tattāmasamudāhṛtam ||

जे तप मूर्ख हट्टाने, स्वतःला पीडा देऊन, किंवा दुसऱ्याचे नुकसान करण्यासाठी केले जाते, त्याला तामस म्हणतात.

यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥

yattu pratyupakārārthaṃ phalamuddiśya vā punaḥ |dīyate ca parikliṣṭaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam ||

पण जे दान परतफेडीच्या अपेक्षेने, किंवा फळाचा हेतू ठेवून, किंवा नाखुशीने दिले जाते, ते राजस मानले आहे.

अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥

adeśakāle yaddānamapātrebhyaśca dīyate |asatkṛtamavajñātaṃ tattāmasamudāhṛtam ||

जे दान अयोग्य स्थळी आणि वेळी, अपात्र लोकांना, आदराशिवाय किंवा तिरस्काराने दिले जाते, त्याला तामस म्हणतात.

ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥

oṃtatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ |brāhmaṇāstena vedāśca yajñāśca vihitāḥ purā ||

'ॐ तत् सत्' हे ब्रह्माचे त्रिविध नाव सांगितले आहे. यानेच प्राचीन काळी ब्राह्मण, वेद आणि यज्ञ निर्माण झाले.

तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥

tasmādomityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ |pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām ||

म्हणून वेदमार्गी लोक शास्त्रोक्त यज्ञ, दान आणि तप यांची कर्मे नेहमी 'ॐ' उच्चारूनच सुरू करतात.

तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥

tadityanabhisandhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ |dānakriyāśca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ ||

मोक्ष इच्छिणारे लोक 'तत्' म्हणून, फळाची अपेक्षा न ठेवता, विविध यज्ञ, तप आणि दान करतात.

सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥

sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayujyate |praśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate ||

'सत्' हा शब्द सत्यभाव आणि साधुभाव यांसाठी वापरला जातो; आणि हे पार्था, प्रशंसनीय कर्मासाठीही 'सत्' शब्द वापरला जातो.

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥

yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ saditi cocyate |karma caiva tadarthīyaṃ sadityevābhidhīyate ||

यज्ञ, तप आणि दान यांत स्थिर राहणे यालाही 'सत्' म्हणतात, आणि त्यांच्यासाठी केलेल्या कर्मालाही 'सत्' च म्हणतात.

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥

aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat |asadityucyate pārtha na ca tatpretya no iha ||

हे पार्था, श्रद्धेशिवाय केलेले हवन, दिलेले दान, केलेले तप किंवा कोणतेही कर्म 'असत्' म्हणवते. ते ना मृत्यूनंतर उपयोगी पडते, ना येथे.