अध्याय 1: सम्यग्दर्शन आणि ज्ञान

तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनम्

tattvārthaśraddhānaṃ samyagdarśanam

तत्त्वांच्या खऱ्या स्वरूपावर दृढ श्रद्धा असणे म्हणजे सम्यग्दर्शन.

तन्निसर्गादधिगमाद्वा

tannisargādadhigamādvā

हे सम्यग्दर्शन एकतर स्वभावतः (निसर्गाने) होते किंवा उपदेश व अभ्यास यांनी (अधिगमाने) होते.

नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः

nāmasthāpanādravyabhāvatastannyāsaḥ

यांचा व्यवहार चार निक्षेपांनी होतो: नाम, स्थापना, द्रव्य आणि भाव.

प्रमाणनयैरधिगमः

pramāṇanayairadhigamaḥ

यांचे ज्ञान प्रमाण आणि नय यांच्या द्वारे होते.

निर्देशस्वामित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानतः

nirdeśasvāmitvasādhanādhikaraṇasthitividhānataḥ

निर्देश (स्वरूप), स्वामित्व, साधन (कारण), अधिकरण (आधार), स्थिती (काळ) आणि विधान (प्रकार) यांनीही यांचे ज्ञान होते.

सत्संख्याक्षेत्रस्पर्शनकालान्तरभावाल्पबहुत्वैश्च

satsaṃkhyākṣetrasparśanakālāntarabhāvālpabahutvaiśca

तसेच सत् (अस्तित्व), संख्या, क्षेत्र, स्पर्शन, काल, अंतर, भाव आणि अल्पबहुत्व यांनीही.

मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानि ज्ञानम्

matiśrutāvadhimanaḥparyayakevalāni jñānam

ज्ञान पाच प्रकारचे आहे: मती, श्रुत, अवधी, मनःपर्यय आणि केवल.

तत्प्रमाणे

tatpramāṇe

हीच पाच ज्ञाने प्रमाण आहेत, आणि प्रमाण दोन प्रकारचे आहे.

आद्ये परोक्षम्

ādye parokṣam

पहिली दोन, मती आणि श्रुत, परोक्ष ज्ञाने आहेत.

प्रत्यक्षमन्यत्

pratyakṣamanyat

उरलेली तीन प्रत्यक्ष आहेत, त्यांनी आत्मा इंद्रियांच्या मदतीशिवाय जाणतो.

मतिः स्मृतिः संज्ञा चिन्ताभिनिबोध इत्यनर्थान्तरम्

matiḥ smṛtiḥ saṃjñā cintābhinibodha ityanarthāntaram

मती, स्मृती, संज्ञा, चिंता आणि अभिनिबोध ही एकाच ज्ञानाची नावे आहेत.

तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम्

tadindriyānindriyanimittam

मतिज्ञान इंद्रिये आणि मन (अनिंद्रिय) यांच्या निमित्ताने होते.

अवग्रहेहावायधारणाः

avagrahehāvāyadhāraṇāḥ

याचे चार टप्पे आहेत: अवग्रह, ईहा, अवाय आणि धारणा.

बहुबहुविधक्षिप्रानिःसृतानुक्तध्रुवाणां सेतराणाम्

bahubahuvidhakṣiprāniḥsṛtānuktadhruvāṇāṃ setarāṇām

हे टप्पे बहु, बहुविध, क्षिप्र, अनिःसृत, अनुक्त आणि ध्रुव पदार्थांचे, तसेच त्यांच्या उलट पदार्थांचे असतात.

अर्थस्य

arthasya

हे टप्पे स्पष्ट (व्यक्त) पदार्थाचे असतात.

व्यञ्जनस्यावग्रहः

vyañjanasyāvagrahaḥ

अस्पष्ट (अव्यक्त) पदार्थाचा फक्त अवग्रह होतो.

न चक्षुरनिन्द्रियाभ्याम्

na cakṣuranindriyābhyām

हा अव्यक्त अवग्रह डोळा आणि मन यांनी होत नाही.

श्रुतं मतिपूर्वं द्व्यनेकद्वादशभेदम्

śrutaṃ matipūrvaṃ dvyanekadvādaśabhedam

श्रुतज्ञान मतिज्ञानानंतर होते; ते दोन प्रकारचे असून त्यांचे अनेक व बारा भेद आहेत.

भवप्रत्ययोऽवधिर्देवनारकाणाम्

bhavapratyayo'vadhirdevanārakāṇām

देव आणि नारकी जीवांना अवधिज्ञान जन्मानेच (भवामुळे) असते.

क्षयोपशमनिमित्तः षड्विकल्पः शेषाणाम्

kṣayopaśamanimittaḥ ṣaḍvikalpaḥ śeṣāṇām

इतरांना (मनुष्य व तिर्यंच) हे कर्मांच्या क्षयोपशमाने होते, आणि याचे सहा प्रकार आहेत.

ऋजुविपुलमती मनःपर्ययः

ṛjuvipulamatī manaḥparyayaḥ

मनःपर्ययज्ञान दोन प्रकारचे आहे: ऋजुमती आणि विपुलमती.

विशुद्ध्यप्रतिपाताभ्यां तद्विशेषः

viśuddhyapratipātābhyāṃ tadviśeṣaḥ

या दोघांत विशुद्धी आणि अप्रतिपात (न सुटणे) यांनी फरक आहे.

विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्योऽवधिमनःपर्यययोः

viśuddhikṣetrasvāmiviṣayebhyo'vadhimanaḥparyayayoḥ

अवधी आणि मनःपर्यय ज्ञानांत विशुद्धी, क्षेत्र, स्वामी आणि विषय यांनी फरक आहे.

मतिश्रुतयोर्निबन्धो द्रव्येष्वसर्वपर्यायेषु

matiśrutayornibandho dravyeṣvasarvaparyāyeṣu

मती आणि श्रुत ज्ञानांचा विषय सर्व द्रव्ये आहेत, पण त्यांच्या सर्व पर्याय नाहीत.

रूपिष्ववधेः

rūpiṣvavadheḥ

अवधिज्ञानाचा विषय फक्त रूपी (मूर्त) द्रव्ये आहेत.

तदनन्तभागे मनःपर्ययस्य

tadanantabhāge manaḥparyayasya

मनःपर्ययज्ञानाचा विषय अवधिज्ञानाच्या विषयाचा अनंतावा भाग आहे.

सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य

sarvadravyaparyāyeṣu kevalasya

केवलज्ञानाचा विषय सर्व द्रव्ये आणि त्यांच्या सर्व पर्याय आहेत.

एकादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुर्भ्यः

ekādīni bhājyāni yugapadekasminnācaturbhyaḥ

एका जीवात एकाच वेळी एकापासून चारपर्यंत ज्ञाने असू शकतात.

मतिश्रुतावधयो विपर्ययश्च

matiśrutāvadhayo viparyayaśca

मती, श्रुत आणि अवधी ही ज्ञाने विपरीत (मिथ्या) सुद्धा असतात.

सदसतोरविशेषाद्यदृच्छोपलब्धेरुन्मत्तवत्

sadasatoraviśeṣādyadṛcchopalabdherunmattavat

कारण सम्यग्दर्शनाशिवाय जीव सत् आणि असत् यांत भेद करू शकत नाही आणि भान नसलेल्या माणसाप्रमाणे मनमानी जाणतो.

नैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूढैवंभूता नयाः

naigamasaṃgrahavyavahārarjusūtraśabdasamabhirūḍhaivaṃbhūtā nayāḥ

नय सात आहेत: नैगम, संग्रह, व्यवहार, ऋजुसूत्र, शब्द, समभिरूढ आणि एवंभूत.