अध्याय 2: जीव

औपशमिकक्षायिकौ भावौ मिश्रश्च जीवस्य स्वतत्त्वमौदयिकपारिणामिकौ च

aupaśamikakṣāyikau bhāvau miśraśca jīvasya svatattvamaudayikapāriṇāmikau ca

औपशमिक, क्षायिक, मिश्र (क्षायोपशमिक), औदयिक आणि पारिणामिक हे जीवाचे स्वतःचे भाव आहेत.

द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रिभेदा यथाक्रमम्

dvinavāṣṭādaśaikaviṃśatitribhedā yathākramam

क्रमाने यांचे दोन, नऊ, अठरा, एकवीस आणि तीन भेद आहेत.

सम्यक्त्वचारित्रे

samyaktvacāritre

औपशमिक भावाचे दोन भेद आहेत: सम्यक्त्व आणि चारित्र.

ज्ञानदर्शनदानलाभभोगोपभोगवीर्याणि च

jñānadarśanadānalābhabhogopabhogavīryāṇi ca

क्षायिक भावाचे नऊ भेद आहेत: ज्ञान, दर्शन, दान, लाभ, भोग, उपभोग, वीर्य, तसेच सम्यक्त्व आणि चारित्र.

ज्ञानाज्ञानदर्शनलब्धयश्चतुस्त्रित्रिपञ्चभेदाः सम्यक्त्वचारित्रसंयमासंयमाश्च

jñānājñānadarśanalabdhayaścatustritripañcabhedāḥ samyaktvacāritrasaṃyamāsaṃyamāśca

क्षायोपशमिक भावाचे अठरा भेद आहेत: चार ज्ञाने, तीन अज्ञाने, तीन दर्शने, पाच लब्धी, सम्यक्त्व, चारित्र आणि संयमासंयम.

गतिकषायलिङ्गमिथ्यादर्शनाज्ञानासंयतासिद्धलेश्याश्चतुश्चतुस्त्र्येकैकैकैकषड्भेदाः

gatikaṣāyaliṅgamithyādarśanājñānāsaṃyatāsiddhaleśyāścatuścatustryekaikaikaikaṣaḍbhedāḥ

औदयिक भावाचे एकवीस भेद आहेत: चार गती, चार कषाय, तीन लिंग (वेद), मिथ्यादर्शन, अज्ञान, असंयम, असिद्धत्व आणि सहा लेश्या.

जीवभव्याभव्यत्वानि च

jīvabhavyābhavyatvāni ca

पारिणामिक भावाचे तीन भेद आहेत: जीवत्व, भव्यत्व आणि अभव्यत्व.

उपयोगो लक्षणम्

upayogo lakṣaṇam

जीवाचे लक्षण उपयोग (चेतनेचा व्यापार) आहे.

स द्विविधोऽष्टचतुर्भेदः

sa dvividho'ṣṭacaturbhedaḥ

उपयोग दोन प्रकारचा आहे, ज्ञान आणि दर्शन, आणि त्यांचे क्रमाने आठ व चार भेद आहेत.

संसारिणो मुक्ताश्च

saṃsāriṇo muktāśca

जीव दोन प्रकारचे आहेत: संसारी आणि मुक्त.

समनस्कामनस्काः

samanaskāmanaskāḥ

संसारी जीव मनासहित (समनस्क) आणि मनरहित (अमनस्क) असतात.

संसारिणस्त्रसस्थावराः

saṃsāriṇastrasasthāvarāḥ

संसारी जीव त्रस आणि स्थावर असेही असतात.

पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतयः स्थावराः

pṛthivyaptejovāyuvanaspatayaḥ sthāvarāḥ

पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू आणि वनस्पती कायिक जीव स्थावर आहेत.

द्वीन्द्रियादयस्त्रसाः

dvīndriyādayastrasāḥ

दोन किंवा अधिक इंद्रिये असलेले जीव त्रस आहेत.

पंचेन्द्रियाणि

paṃcendriyāṇi

इंद्रिये पाच आहेत.

द्विविधानि

dvividhāni

प्रत्येक इंद्रिय दोन प्रकारचे आहे.

निर्वृत्युपकरणे द्रव्येन्द्रियम्

nirvṛtyupakaraṇe dravyendriyam

निर्वृत्ती (रचना) आणि उपकरण (साहाय्यक भाग) ही द्रव्येंद्रिये आहेत.

लब्ध्युपयोगौ भावेन्द्रियम्

labdhyupayogau bhāvendriyam

लब्धी (जाणण्याची शक्ती) आणि उपयोग (तिचा वापर) ही भावेंद्रिये आहेत.

स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुःश्रोत्राणि

sparśanarasanaghrāṇacakṣuḥśrotrāṇi

इंद्रिये अशी: स्पर्शन, रसना, घ्राण, चक्षु आणि श्रोत्र.

स्पर्शरसगन्धवर्णशब्दास्तदर्थाः

sparśarasagandhavarṇaśabdāstadarthāḥ

यांचे विषय आहेत: स्पर्श, रस, गंध, वर्ण आणि शब्द.

श्रुतमनिन्द्रियस्य

śrutamanindriyasya

श्रुतज्ञान हा मनाचा विषय आहे.

वनस्पत्यन्तानामेकम्

vanaspatyantānāmekam

वनस्पतीपर्यंतच्या जीवांना एकच इंद्रिय, स्पर्शन, असते.

कृमिपिपीलिकाभ्रमरमनुष्यादीनामेकैकवृद्धानि

kṛmipipīlikābhramaramanuṣyādīnāmekaikavṛddhāni

कृमी, मुंगी, भुंगा आणि मनुष्य इत्यादींमध्ये क्रमाने एकेक इंद्रिय वाढत जाते.

संज्ञिनः समनस्काः

saṃjñinaḥ samanaskāḥ

मन असलेल्या जीवांना संज्ञी म्हणतात.

विग्रहगतौ कर्मयोगः

vigrahagatau karmayogaḥ

विग्रहगतीत (एका जन्मातून दुसऱ्या जन्माकडे जाताना) कार्मण काययोग असतो.

अनुश्रेणि गतिः

anuśreṇi gatiḥ

गती आकाशाच्या श्रेणीनुसार (सरळ ओळीने) होते.

अविग्रहा जीवस्य

avigrahā jīvasya

मुक्त जीवाची गती वळणरहित (सरळ) असते.

विग्रहवती च संसारिणः प्राक्चतुर्भ्यः

vigrahavatī ca saṃsāriṇaḥ prākcaturbhyaḥ

संसारी जीवाची गती वळणांसह सुद्धा असते, आणि ती चौथ्या समयाच्या आधी पूर्ण होते.

एकसमयाविग्रहा

ekasamayāvigrahā

वळणरहित गती एका समयाची असते.

एकं द्वौ त्रीन्वानाहारकः

ekaṃ dvau trīnvānāhārakaḥ

विग्रहगतीत जीव एक, दोन किंवा तीन समय अनाहारक (आहार न घेणारा) राहतो.

संमूर्च्छनगर्भोपपादा जन्म

saṃmūrcchanagarbhopapādā janma

जन्म तीन प्रकारचा आहे: संमूर्च्छन, गर्भ आणि उपपाद.

सचित्तशीतसंवृताः सेतरा मिश्राश्चैकशस्तद्योनयः

sacittaśītasaṃvṛtāḥ setarā miśrāścaikaśastadyonayaḥ

योनी सचित्त, शीत आणि संवृत, त्यांच्या उलट (अचित्त, उष्ण, विवृत) आणि मिश्र अशा असतात.

जरायुजाण्डजपोतानां गर्भः

jarāyujāṇḍajapotānāṃ garbhaḥ

जरायुज, अंडज आणि पोत जीवांचा जन्म गर्भातून होतो.

देवनारकाणामुपपादः

devanārakāṇāmupapādaḥ

देव आणि नारकी यांचा जन्म उपपादाने होतो.

शेषाणां संमूर्च्छनम्

śeṣāṇāṃ saṃmūrcchanam

उरलेल्या जीवांचा जन्म संमूर्च्छनाने होतो.

औदारिकवैक्रियिकाहारकतैजसकार्मणानि शरीराणि

audārikavaikriyikāhārakataijasakārmaṇāni śarīrāṇi

शरीरे पाच आहेत: औदारिक, वैक्रियिक, आहारक, तैजस आणि कार्मण.

परं परं सूक्ष्मम्

paraṃ paraṃ sūkṣmam

ही पुढची पुढची अधिक सूक्ष्म आहेत.

प्रदेशतोऽसंख्येयगुणं प्राक्तैजसात्

pradeśato'saṃkhyeyaguṇaṃ prāktaijasāt

तैजसाच्या आधीची शरीरे प्रदेशांनी (परमाणूंनी) पुढे पुढे असंख्यात पट आहेत.

अनन्तगुणे परे

anantaguṇe pare

शेवटची दोन शरीरे (तैजस आणि कार्मण) अनंत पट प्रदेशांची आहेत.

अप्रतीघाते

apratīghāte

ही दोन शरीरे अडथळारहित (अप्रतिघाती) आहेत.

अनादिसंबन्धे च

anādisaṃbandhe ca

आणि ही आत्म्याशी अनादी काळापासून जोडलेली आहेत.

सर्वस्य

sarvasya

ही दोन शरीरे सर्व संसारी जीवांना असतात.

तदादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुर्भ्यः

tadādīni bhājyāni yugapadekasminnācaturbhyaḥ

या दोन शरीरांपासून सुरू करून एका जीवाला एकाच वेळी चार शरीरांपर्यंत असू शकतात.

निरुपभोगमन्त्यम्

nirupabhogamantyam

शेवटचे (कार्मण) शरीर उपभोगरहित आहे.

गर्भसंमूर्च्छनजमाद्यम्

garbhasaṃmūrcchanajamādyam

पहिले (औदारिक) शरीर गर्भ आणि संमूर्च्छन जन्माने होते.

औपपादिकं वैक्रियिकम्

aupapādikaṃ vaikriyikam

वैक्रियिक शरीर उपपाद जन्माने होते.

लब्धिप्रत्ययं च

labdhipratyayaṃ ca

हे लब्धीने (तपाने मिळालेल्या विशेष शक्तीने) सुद्धा होते.

तैजसमपि

taijasamapi

तैजस शरीरही लब्धीने होते.

शुभं विशुद्धमव्याघाति चाहारकं प्रमत्तसंयतस्यैव

śubhaṃ viśuddhamavyāghāti cāhārakaṃ pramattasaṃyatasyaiva

आहारक शरीर शुभ, विशुद्ध आणि व्याघातरहित असते, आणि ते प्रमत्तसंयत मुनीलाच असते.

नारकसंमूर्च्छिनो नपुंसकानि

nārakasaṃmūrcchino napuṃsakāni

नारकी आणि संमूर्च्छन जीव नपुंसक असतात.

न देवाः

na devāḥ

देव नपुंसक नसतात.

शेषास्त्रिवेदाः

śeṣāstrivedāḥ

उरलेले जीव तिन्ही वेदांचे असतात.

औपपादिकचरमोत्तमदेहाऽसंख्येयवर्षायुषोऽनपवर्त्यायुषः

aupapādikacaramottamadehā'saṃkhyeyavarṣāyuṣo'napavartyāyuṣaḥ

उपपाद जन्माचे, चरम उत्तम शरीराचे आणि असंख्यात वर्षांचे आयुष्य असलेले जीव यांचे आयुष्य मध्येच कमी होत नाही (अनपवर्त्य असते).