या परंपरेतील विद्वानांचे परीक्षण बाकी आहे. मूळ ग्रंथ सार्वजनिक (पब्लिक डोमेन) आहेत; सोपे अर्थ आणि टिपा IndiaDigital ने लिहिल्या आहेत आणि त्यांची तपासणी सुरू आहे. आम्ही प्रत्येक परंपरेची शिकवण तिच्याच शब्दांत सांगतो आणि कोणत्याही धर्माला उच्च-नीच ठरवत नाही. दुरुस्ती कळवा
एका मिनिटात
जैन धर्म ही भारतातील सर्वांत प्राचीन जिवंत धार्मिक परंपरांपैकी एक आहे. जैन मानतात की प्रत्येक सजीवात एक आत्मा (जीव) असतो जो कर्माने बांधलेला असतो, आणि सम्यक दर्शन, सम्यक ज्ञान व सम्यक चारित्र्य यांच्या आधारे आत्मा मुक्त होऊन मोक्ष मिळवू शकतो. जैन श्रद्धेनुसार हा मार्ग सध्याच्या युगात 24 तीर्थंकरांनी सांगितला, म्हणजे जन्ममरणाची नदी पार करण्यासाठी घाट बांधणारे; पहिले तीर्थंकर ऋषभनाथ ते चोविसावे तीर्थंकर महावीर स्वामी. प्रत्येक जीवाविषयी अहिंसा, सत्याच्या अनेक बाजू मान्य करणारा अनेकांतवाद आणि अपरिग्रह यांमुळे जैन जीवनाला दिशा मिळते.
भारतात (जनगणना 2011): 44.5 lakh (0.4%)
उगम
परंपरेनुसार
जैन मानतात की विश्वाला ना आरंभ आहे ना निर्माता, आणि काळ उत्कर्ष व अपकर्षाच्या अनंत चक्रांत फिरत असतो. प्रत्येक अर्धचक्रात 24 तीर्थंकर जन्म घेतात, सर्व अंतर्गत कषायांवर विजय मिळवतात, केवलज्ञान प्राप्त करतात आणि शाश्वत मार्ग पुन्हा सांगतात. सध्याच्या युगातील पहिले तीर्थंकर ऋषभनाथ (आदिनाथ) यांनी संसारत्याग करण्यापूर्वी लोकांना शेती, कारागिरी आणि सुव्यवस्थित समाजाचे नियम शिकवले, असे स्मरले जाते. चोविसावे तीर्थंकर महावीर यांचा जन्म राजकुमार वर्धमान म्हणून झाला; सुमारे तिसाव्या वर्षी त्यांनी घर सोडले, सुमारे बारा वर्षे कठोर तप केले, केवलज्ञान प्राप्त केले आणि पावापुरी येथे निर्वाण होईपर्यंत उपदेश केला.
इतिहासकारांनुसार
इतिहासकार जैन धर्माला श्रमण (तपस्वी) परंपरांपैकी एक मानतात, ज्या इसवी सनपूर्व पहिल्या सहस्रकाच्या मध्यात गंगेच्या मैदानात बहरल्या. महावीर हे ऐतिहासिक उपदेशक आणि बुद्धांचे समकालीन मानले जातात; श्वेतांबर परंपरेतील त्यांचा काळ इ.स.पू. 599 ते 527 असा आहे, तर अनेक अभ्यासक त्यांना थोडे नंतर, इ.स.पू. पाचव्या शतकात ठेवतात. अनेक इतिहासकार तेविसावे तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांनाही महावीरांपूर्वीचे ऐतिहासिक उपदेशक मानतात, आणि प्राचीन ग्रंथांत पार्श्वांचे अनुयायी व महावीरांचे अनुयायी भेटल्याचा उल्लेख आहे. दिगंबर आणि श्वेतांबर समाजांचे विभाजन अनेक शतकांत घडत गेले आणि इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकांपर्यंत ते स्पष्ट झाले होते; श्वेतांबर आगम इसवी सनाच्या पाचव्या शतकात वलभी येथील एका परिषदेत लिहून ठेवले गेले.
कालरेषा
- जैन परंपरा: अतिप्राचीन काळसध्याच्या युगातील पहिले तीर्थंकर ऋषभनाथ (आदिनाथ) मोक्षमार्ग सांगतात. जैन परंपरा त्यांना अगणित काळापूर्वीच्या युगात मानते.
- इ.स.पू. आठवे शतक (परंपरागत काळ)तेविसावे तीर्थंकर पार्श्वनाथ वाराणसी आणि परिसरात उपदेश करतात; जैन परंपरा त्यांना महावीरांच्या सुमारे 250 वर्षे आधी मानते.
- इ.स.पू. 599 ते 527 (परंपरागत); इ.स.पू. पाचवे शतक (अनेक अभ्यासक)चोविसावे तीर्थंकर महावीर यांचे जीवन; त्यांचा जन्म आजच्या बिहारमधील वैशालीजवळ झाला आणि पावापुरी येथे त्यांना निर्वाण प्राप्त झाले.
- सुमारे इ.स.पू. चौथे ते तिसरे शतकजैन परंपरेच्या स्मृतीनुसार दीर्घ दुष्काळाच्या काळात आचार्य भद्रबाहू मुनींना दक्षिणेत श्रवणबेळगोळ येथे घेऊन गेले; दिगंबर वृत्तान्तांनुसार सम्राट चंद्रगुप्त मौर्यही मुनी होऊन त्यांच्यासोबत आले.
- सुमारे इ.स.पू. पहिले शतककलिंगाचा राजा खारवेल याने भुवनेश्वरजवळील उदयगिरी येथील हाथीगुंफा शिलालेखात जैन मुनींना दिलेल्या आश्रयाची नोंद केली.
- सुमारे इसवी सनाचे पहिले ते पाचवे शतकमथुरेत जैन मूर्ती आणि शिलालेख मोठ्या संख्येने घडतात; आचार्य कुंदकुंद आपले ग्रंथ लिहितात, आणि उमास्वाती तत्त्वार्थ सूत्र रचतात, जे पुढे दिगंबर व श्वेतांबर दोघांनीही मान्य केले.
- इसवी सनाचे पाचवे शतकगुजरातमधील वलभी येथे देवर्द्धिगणी क्षमाश्रमण यांच्या नेतृत्वाखालील परिषदेत श्वेतांबर आगम लिखित स्वरूपात आले.
- सुमारे इ.स. 981मंत्री चामुंडराय यांच्या काळात श्रवणबेळगोळ येथे बाहुबली (गोमटेश्वर) यांची भव्य मूर्ती कोरली गेली.
- इसवी सनाचे अकरावे ते बारावे शतकदिलवाडा, माउंट अबू येथे संगमरवरी विमल वसही मंदिर उभारले गेले (इ.स. 1031), आणि गुजरातमध्ये विद्वान मुनी आचार्य हेमचंद्र यांनी व्याकरण, काव्य आणि जैन सिद्धांतांवर ग्रंथ लिहिले.
- इसवी सनाचे पंधरावे शतकरणकपूर येथे आदिनाथांचे चौमुखा मंदिर उभारले गेले, आणि लोंकाशाह यांनी मूर्तिपूजेवर प्रश्न उपस्थित केले; याच विचारधारेतून पुढे स्थानकवासी परंपरा विकसित झाली.
- इ.स. 1760आचार्य भिक्षू यांनी राजस्थानात श्वेतांबर तेरापंथाची स्थापना केली; आजही त्याचे नेतृत्व एकच आचार्य करतात.
मुख्य शिकवण
रत्नत्रय
जैन मानतात की मोक्ष तीन रत्नांच्या एकत्र आचरणाने मिळतो: सम्यक दर्शन, सम्यक ज्ञान आणि सम्यक चारित्र्य.
अहिंसा
अहिंसा हे पहिले आणि सर्वांत मोठे व्रत आहे. जैन विचार, वाणी आणि कृतीने कोणत्याही जीवाला, अगदी सूक्ष्म जीवालाही, इजा न करण्याचा प्रयत्न करतात, आणि यावरूनच त्यांचा शाकाहारी आहार, काळजीपूर्वक वावर आणि व्यवसायाची निवड ठरते.
अनेकांतवाद
जैन शिकवणीनुसार सत्याला अनेक बाजू असतात आणि कोणताही एक दृष्टिकोन ते पूर्णपणे पकडू शकत नाही. सापेक्ष विधानांची पद्धत (स्याद्वाद) नम्रता आणि इतर मतांचा आदर वाढवते; हे समजावण्यासाठी आंधळे आणि हत्तीची गोष्ट अनेकदा सांगितली जाते.
अपरिग्रह
जैन मानतात की वस्तू आणि माणसांविषयीची आसक्ती आत्म्याला बांधते. साधू आणि साध्वी सर्व संपत्तीचा त्याग करतात; गृहस्थ जैन आपल्या मालमत्तेला मर्यादा घालतात आणि उदारपणे दान करतात.
आत्मा, कर्म आणि मोक्ष
जैन श्रद्धेनुसार कर्म हे सूक्ष्म पुद्गल आहे, जे क्रोध, मान, माया आणि लोभ या कषायांमुळे आत्म्याला चिकटते. संयम आणि तपाने आत्मा नवीन कर्मे थांबवतो आणि जुनी झाडून टाकतो, आणि मुक्त होऊन अनंत ज्ञान व आनंदात विश्वाच्या शिखरावर (सिद्धशिला) पोहोचतो.
पाच व्रते
जैन पाच व्रते पाळतात: अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह. साधू आणि साध्वी ती पूर्ण स्वरूपात महाव्रते म्हणून घेतात; गृहस्थ ती सौम्य स्वरूपात अणुव्रते म्हणून पाळतात.
सृष्टिकर्ता नाही; नवकार मंत्र
जैन सृष्टिकर्त्या ईश्वरावर श्रद्धा ठेवत नाहीत. ते तीर्थंकर आणि सर्व मुक्त आत्म्यांचा आदर अनुकरणीय आदर्श म्हणून करतात, वर देणारे म्हणून नव्हे. नवकार (णमोकार) मंत्र पाच परमेष्ठींना वंदन करतो: अरिहंत, सिद्ध, आचार्य, उपाध्याय आणि सर्व साधू.
पवित्र ग्रंथ
📖 आगम
महावीरांच्या वाणीवर आधारित ग्रंथ, जे त्यांच्या शिष्यांमार्फत अर्धमागधी प्राकृत भाषेत पुढे आले. श्वेतांबर मूर्तिपूजक सुमारे 45 आगम जतन करतात, ज्यांत 11 अंगांचा समावेश आहे; स्थानकवासी आणि तेरापंथी 32 आगम मानतात. दिगंबरांच्या मते मूळ आगम काळाच्या ओघात लुप्त झाले.
वाचक लवकरच📖 तत्त्वार्थ सूत्र ›
उमास्वाती (दिगंबर त्यांना उमास्वामी म्हणतात) यांचा दहा अध्यायांचा संस्कृत ग्रंथ, ज्यात आत्मा, कर्म आणि मोक्ष यांविषयीच्या जैन शिकवणीचे सार आहे. दिगंबर आणि श्वेतांबर दोघेही तो मान्य करतात.
आता वाचा📖 कल्प सूत्र
एक श्वेतांबर ग्रंथ, जो परंपरेने भद्रबाहूंचा मानला जातो, ज्यात तीर्थंकरांचे, विशेषतः महावीरांचे, जीवन वर्णन केले आहे. पर्युषणात श्वेतांबर मुनी त्याचे वाचन करतात, आणि त्याच्या अनेक सचित्र हस्तलिखित प्रती उपलब्ध आहेत.
वाचक लवकरच📖 षट्खंडागम
"सहा खंडांचे आगम", सर्वांत प्राचीन दिगंबर ग्रंथांपैकी एक; कर्म आणि आत्मा यांवरील हा ग्रंथ आचार्य पुष्पदंत आणि भूतबली यांनी रचला. दिगंबर कषायपाहुडसह याला लुप्त आगमातून वाचलेले शास्त्र मानतात.
वाचक लवकरच📖 समयसार
आचार्य कुंदकुंद यांची प्राकृत रचना, जी आत्म्याच्या खऱ्या स्वरूपाविषयी आहे आणि दिगंबर परंपरेत मोठ्या प्रमाणात अभ्यासली जाते.
वाचक लवकरचप्रमुख व्यक्ती
| भगवान ऋषभनाथ (आदिनाथ) | सध्याच्या युगातील पहिले तीर्थंकर, ज्यांचे चिन्ह बैल आहे. शेती आणि सुसंस्कृत जीवनाच्या कला शिकवणारे म्हणून त्यांचे स्मरण होते. |
|---|---|
| बाहुबली (गोमटेश्वर) | ऋषभनाथांचे पुत्र, ज्यांनी जैन परंपरेनुसार राज्याचा त्याग करून इतका दीर्घ काळ उभे राहून ध्यान केले की त्यांच्या अंगावर वेली चढल्या. श्रवणबेळगोळ येथे पूजित. |
| भगवान नेमिनाथ | बाविसावे तीर्थंकर. जैन स्मरतात की लग्नाच्या दिवशी मेजवानीसाठी कोंडलेले प्राणी पाहून त्यांनी संसारत्याग केला; त्यांचे निर्वाण गिरनारशी जोडलेले आहे. |
| भगवान पार्श्वनाथ | तेविसावे तीर्थंकर, ज्यांना अनेकदा अनेक फण्यांच्या नागाच्या छायेत दाखवले जाते. जैन मानतात की त्यांनी सम्मेद शिखरावर निर्वाण प्राप्त केले, ज्याला पारसनाथ टेकडी असेही म्हणतात. |
| भगवान महावीर (वर्धमान) | या युगातील चोविसावे आणि अखेरचे तीर्थंकर, ज्यांचे चिन्ह सिंह आहे. त्यांची शिकवण आजच्या जैन समाजाचा आणि शास्त्रांचा पाया आहे. |
| गौतम स्वामी (इंद्रभूती गौतम) | महावीरांचे प्रमुख शिष्य (गणधर), ज्यांना जैन परंपरेनुसार महावीरांच्या निर्वाणाच्या रात्री केवलज्ञान प्राप्त झाले. |
| आचार्य भद्रबाहू | प्रारंभिक जैन धर्मातील आदरणीय आचार्य; दुष्काळात मुनींना दक्षिणेत नेल्याबद्दल, आणि श्वेतांबरांच्या मते कल्प सूत्राचे रचनाकार म्हणून त्यांचे स्मरण होते. |
| आचार्य कुंदकुंद | दक्षिण भारतातील थोर दिगंबर आचार्य, समयसार आणि आत्म्याविषयीच्या इतर ग्रंथांचे रचनाकार; दिगंबर आपल्या मंगलपाठात महावीर व गौतम यांच्यानंतर त्यांचे नाव घेतात. |
| आचार्य उमास्वाती (उमास्वामी) | तत्त्वार्थ सूत्राचे रचनाकार; जैन शिकवणीचा हा सारग्रंथ दिगंबर आणि श्वेतांबर दोघेही मानतात. |
| आचार्य हेमचंद्र | बाराव्या शतकातील गुजरातचे श्वेतांबर विद्वान मुनी; त्यांनी व्याकरण, काव्य, कोश आणि जैन महापुरुषांच्या चरित्रांवर लेखन केले आणि राजा कुमारपाल यांना मार्गदर्शन केले. |
संप्रदाय आणि समुदाय
या धर्मातील परंपरा कुठे वेगळ्या आहेत. शेजारी शेजारी सांगितलेले, कोणताही निर्णय न देता.
दिगंबर
"दिशा हेच वस्त्र": पूर्ण दीक्षित दिगंबर मुनी संपूर्ण अपरिग्रहाचे प्रतीक म्हणून वस्त्र परिधान करत नाहीत आणि दिवसातून एकदा हातांत आहार घेतात. दिगंबरांच्या मते मूळ आगम लुप्त झाले, आणि ते षट्खंडागम व कुंदकुंदांचे ग्रंथ यांसारख्या शास्त्रांवर आधार ठेवतात. बीसपंथी आणि दिगंबर तेरापंथी या त्यांच्या उपपरंपरा आहेत, ज्यांच्यात मंदिरपूजेच्या विधींबाबत फरक आहे.
श्वेतांबर मूर्तिपूजक
"श्वेत वस्त्रधारी": साधू आणि साध्वी पांढरी वस्त्रे परिधान करतात आणि भिक्षापात्र बाळगतात. श्वेतांबर सुमारे 45 आगम मानतात, मंदिरांत तीर्थंकरांच्या मूर्तींची पूजा करतात, आणि दिगंबरांपेक्षा वेगळे असे मानतात की स्त्रियाही मोक्ष मिळवू शकतात आणि एकोणिसावे तीर्थंकर मल्लिनाथ स्त्री होत्या.
स्थानकवासी
मूर्तिपूजा न करणारी एक श्वेतांबर परंपरा. अनुयायी साध्या वास्तूंमध्ये (स्थानकांत) जमतात, 32 आगम मानतात, आणि त्यांचे साधू साध्वी सूक्ष्म जीवांच्या रक्षणासाठी तोंडावर कापड (मुहपत्ती) बांधतात.
श्वेतांबर तेरापंथ
1760 मध्ये आचार्य भिक्षू यांनी स्थापन केलेला हा पंथही मूर्तिपूजा करत नाही आणि 32 आगम मानतो. तो एकाच आचार्यांच्या नेतृत्वाखाली संघटित आहे, आणि विसाव्या शतकात आचार्य तुलसी यांनी सर्वांसाठी लहान व्रतांची अणुव्रत चळवळ सुरू केली.
पवित्र स्थळे
📍 शत्रुंजय पर्वत, पालिताणा
भावनगर जिल्हा, गुजरात
शेकडो मंदिरांनी सजलेला पर्वत, श्वेतांबरांचे सर्वांत पवित्र तीर्थ, जे विशेषतः ऋषभनाथांशी जोडलेले आहे. यात्रेकरू हजारो पायऱ्या चढतात, आणि रात्री पर्वतावर कोणीही थांबत नाही.
📍 श्रवणबेळगोळ
हासन जिल्हा, कर्नाटक
येथे बाहुबलींची सुमारे 17 मीटर (57 फूट) उंच एकाश्म मूर्ती आहे, जिचा साधारण दर बारा वर्षांनी भव्य महामस्तकाभिषेक होतो. प्राचीन काळापासून हे दिगंबरांचे प्रमुख केंद्र आहे.
📍 सम्मेद शिखर (पारसनाथ टेकडी)
गिरिडीह जिल्हा, झारखंड
जैन मानतात की चोवीसपैकी वीस तीर्थंकरांनी, पार्श्वनाथांसह, याच टेकडीवर निर्वाण प्राप्त केले; म्हणून हे दिगंबर आणि श्वेतांबर दोघांसाठी सर्वांत पवित्र स्थळांपैकी एक आहे.
📍 गिरनार
जुनागढ, गुजरात
प्राचीन मंदिरे असलेला पर्वत, जो नेमिनाथांच्या त्याग व निर्वाणाचे स्थान म्हणून जैनांसाठी पवित्र आहे. हा हिंदूंसाठीही पवित्र आहे.
📍 पावापुरी
नालंदा जिल्हा, बिहार
जिथे महावीरांना निर्वाण प्राप्त झाले. पांढऱ्या संगमरवराचे जलमंदिर कमळांनी भरलेल्या तलावाच्या मध्यभागी आहे.
📍 दिलवाडा मंदिरे
माउंट अबू, राजस्थान
अकराव्या ते तेराव्या शतकात उभारलेल्या संगमरवरी मंदिरांचा समूह, जो अत्यंत बारीक कोरीवकामासाठी प्रसिद्ध आहे.
📍 रणकपूर मंदिर
पाली जिल्हा, राजस्थान
पंधराव्या शतकातील आदिनाथांचे चौमुखा मंदिर, जे कोरीव संगमरवरी खांबांच्या जंगलासाठी प्रसिद्ध आहे; त्यातील कोणतेही दोन खांब सारखे नाहीत.
सण
- महावीर जयंती: महावीरांचा जन्मोत्सव, चैत्र शुक्ल त्रयोदशीला (मार्च किंवा एप्रिल), मंदिरपूजा, शोभायात्रा, दान आणि त्यांच्या शिकवणीवरील प्रवचनांसह.
- पर्युषण आणि दशलक्षण: सर्वांत महत्त्वाचे जैन पर्व, भाद्रपद महिन्यात (ऑगस्ट किंवा सप्टेंबर): श्वेतांबरांसाठी उपवास, स्वाध्याय आणि आत्मचिंतनाचे आठ दिवस, ज्यात कल्प सूत्र ऐकले जाते, आणि दिगंबरांसाठी दहा दिवस (दशलक्षण पर्व), ज्यातील प्रत्येक दिवस क्षमा किंवा मार्दव अशा एका धर्माला समर्पित असतो.
- संवत्सरी आणि क्षमावाणी: पर्युषणाच्या शेवटी क्षमा मागण्याचा दिवस. जैन "मिच्छामि दुक्कडम्" म्हणून वर्षभरात कळत नकळत झालेल्या कोणत्याही चुकीबद्दल क्षमा मागतात.
- दिवाळी (महावीर निर्वाण): जैन दिवाळी पावापुरी येथील महावीर निर्वाणाची रात्र म्हणून साजरी करतात आणि ज्ञानाच्या प्रकाशाचे प्रतीक म्हणून दिवे लावतात. अनेक जैनांसाठी दुसऱ्या दिवशी नवे वर्ष सुरू होते.
- अक्षय्य तृतीया: जैन स्मरतात की ऋषभनाथांनी राजा श्रेयांस यांनी दिलेल्या उसाच्या रसाने दीर्घ उपवास सोडला. वर्षभराचे वर्षीतप करणारे याच दिवशी पारणे करतात, अनेकजण पालिताणा किंवा हस्तिनापूर येथे.
- कार्तिक पौर्णिमा: पावसाळ्याच्या महिन्यांत पालिताण्याचा शत्रुंजय पर्वत यात्रेकरूंसाठी बंद असतो; या दिवशी तो पुन्हा खुला होतो आणि मोठ्या संख्येने जैन यात्रा करतात.
आज भारतात
2011 च्या जनगणनेत सुमारे 44.5 लाख जैन नोंदले गेले, म्हणजे भारताच्या लोकसंख्येच्या जवळपास 0.4%; सर्वाधिक संख्या महाराष्ट्र, राजस्थान, गुजरात, मध्य प्रदेश आणि कर्नाटकात आहे. जैन समाजाचा व्यापार, बँकिंग आणि प्रकाशन क्षेत्रात दीर्घ इतिहास आहे, आणि शाळा, रुग्णालये व पशुआश्रय (पांजरापोळ) यांसारख्या परोपकारी कार्यासाठी तो ओळखला जातो. जैन आश्रयदात्यांनी भारतातील काही सर्वांत सुंदर मंदिरे उभारली, आणि पाटण व जैसलमेरसारख्या ठिकाणचे ज्ञानभांडार अनेक विषयांवरील जुने ग्रंथ जपून आहेत. जैन मुनी आणि कवींनी प्राकृत, संस्कृत, कन्नड, तमिळ, गुजराती आणि इतर भाषांतील साहित्यही समृद्ध केले.
आदराने भेट देणे आणि शिकणे
- आत जाण्यापूर्वी पादत्राणे काढा, आणि अनेक जैन मंदिरांत पट्टा, पाकीट यांसारख्या चामड्याच्या वस्तूही बाहेर ठेवा. आत खाद्यपदार्थ किंवा पेये नेऊ नका.
- तीर्थंकरांच्या मूर्तींना स्पर्श करू नका; अनेक मंदिरांत केवळ स्नान करून पूजेचे वस्त्र परिधान केलेले उपासकच तसे करू शकतात.
- जैन साधू साध्वींना हात जोडून नमस्कार करा. ते पैसे किंवा वाहने वापरत नाहीत आणि कडक नियमांनुसारच आहार घेतात, म्हणून काहीही देण्यापूर्वी एखाद्या गृहस्थ जैन व्यक्तीला विचारा.
- जैन पाहुण्यांसाठी जेवण करताना विचारून घ्या. अनेक जैन मांस, मासे आणि अंड्यांसोबत मध आणि कांदा, लसूण, बटाटा यांसारखे कंदमूळही खात नाहीत, आणि काहीजण सूर्यास्तानंतर जेवत नाहीत.
जे शिकलात ते तपासा
सध्याच्या युगातील चोविसावे तीर्थंकर कोण?
बाहुबली (गोमटेश्वर) यांची भव्य मूर्ती कुठे आहे?
अनेकांतवाद म्हणजे काय?
जैन धर्मातील तीन रत्ने कोणती?
कोणता ग्रंथ दिगंबर आणि श्वेतांबर दोघेही मानतात?
महावीरांना निर्वाण कोठे प्राप्त झाले?
स्कोर: 0 / 6
स्रोत: Census of India 2011, religion data (Office of the Registrar General) · Encyclopaedia Britannica: Jainism · Encyclopaedia Britannica: Mahavira · Encyclopaedia Britannica: Tirthankara
प्रत्येक परंपरेतील लोकांच्या दुरुस्त्यांचे स्वागत आहे: support@indiadigital.org. शेवटची तपासणी: .