सांख्ययोग

तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥

taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam |viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ ||

संजय म्हणाला: करुणेने व्यापलेल्या, अश्रूंनी भरलेल्या व्याकुळ डोळ्यांच्या अर्जुनाला श्रीकृष्ण असे म्हणाले.

कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥

kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna ||

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे अर्जुना, अशा कठीण वेळी ही दुर्बलता तुला कुठून आली? ती थोर माणसाला शोभत नाही, स्वर्ग देत नाही, उलट अपकीर्ती देते.

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥

klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate |kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa ||

हे पार्था, या नामर्दपणाला बळी पडू नकोस, ते तुला शोभत नाही. मनाची ही क्षुद्र दुर्बलता झटकून उभा राहा, हे शत्रूंना ताप देणाऱ्या.

कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।इषुभिः प्रति योत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥

kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṃkhye droṇaṃ ca madhusūdana |iṣubhiḥ prati yotsyāmi pūjārhāvarisūdana ||

अर्जुन म्हणाला: हे मधुसूदना, मी युद्धात भीष्म आणि द्रोणांवर बाण कसे चालवू? ते तर पूज्य आहेत.

गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥

gurūnahatvā hi mahānubhāvān śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke |hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān ||

या थोर गुरूंना मारण्यापेक्षा या जगात भिक्षा मागून जगणे बरे. त्यांना मारून, लाभासाठी का होईना, मी जे सुख भोगेन ते रक्ताने माखलेले असेल.

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।यानेव हत्वा न जिजीविषाम- स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥

na caitadvidmaḥ kataranno garīyo yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ |yāneva hatvā na jijīviṣāma- ste'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ||

आमच्यासाठी काय चांगले ते आम्हाला कळत नाही: आम्ही त्यांना जिंकावे की त्यांनी आम्हाला. समोर धृतराष्ट्राचे पुत्र उभे आहेत, ज्यांना मारून आम्हाला जगावेसेही वाटणार नाही.

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥

kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ |yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ||

दुर्बलता आणि करुणेने माझा स्वभाव झाकून गेला आहे आणि धर्माबद्दल माझे मन गोंधळले आहे. माझ्यासाठी खरोखर काय कल्याणकारी आहे ते मला स्पष्ट सांग. मी तुझा शिष्य आहे, तुला शरण आलो आहे, मला शिकव.

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥

na hi prapaśyāmi mamāpanudyād yacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām |avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam ||

माझ्या इंद्रियांना शोषून टाकणारा हा शोक दूर करू शकेल असे मला काहीच दिसत नाही, पृथ्वीवरचे अतुलनीय समृद्ध राज्य किंवा देवांवरचे आधिपत्यसुद्धा नाही.

एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥

evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapa |na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ||

संजय म्हणाला: श्रीकृष्णाला असे सांगून अर्जुन म्हणाला, 'मी लढणार नाही,' आणि गप्प बसला.

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥

tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata |senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ ||

तेव्हा हे राजा, श्रीकृष्ण जणू हसत, दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये शोक करणाऱ्या अर्जुनाला असे म्हणाले.

अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥

aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase |gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ ||

श्रीकृष्ण म्हणाले: ज्यांचा शोक करू नये त्यांचा तू शोक करतोस, आणि तरीही शहाणपणाची भाषा बोलतोस. ज्ञानी लोक मेलेल्यांचा किंवा जिवंतांचा शोक करत नाहीत.

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥

na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ |na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param ||

असा कोणताही काळ नव्हता जेव्हा मी नव्हतो, तू नव्हतास किंवा हे राजे नव्हते. आणि पुढेही आपण सर्व नसू असे कधीच होणार नाही.

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥

dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati ||

देहात राहणारा आत्मा जसा या शरीरात बालपण, तारुण्य आणि म्हातारपण अनुभवतो, तसाच तो दुसरे शरीर प्राप्त करतो. धीर माणूस यामुळे गोंधळत नाही.

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥

mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ |āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata ||

इंद्रियांचा विषयांशी संपर्क झाला की थंडी-उष्णता, सुख-दुःख जाणवतात. ते येतात आणि जातात, टिकत नाहीत, म्हणून हे अर्जुना, ते धीराने सहन करायला शिक.

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥

yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha |samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate ||

जो शहाणा माणूस यांनी विचलित होत नाही, जो दुःखात आणि सुखात सारखाच राहतो, तो अमरत्वासाठी पात्र होतो.

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ |ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ ||

जे असत् आहे त्याला खरे अस्तित्व नसते, आणि जे सत् आहे त्याचा कधीही अभाव होत नाही. सत्य पाहणाऱ्यांनी या दोघांचे स्वरूप जाणले आहे.

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥

avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam |vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati ||

हे जाण की ज्याने हे सर्व व्यापले आहे ते अविनाशी आहे. त्या अविनाशीचा नाश कोणीही करू शकत नाही.

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥

antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ |anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata ||

ही शरीरे नाशवंत म्हटली आहेत, पण त्यांत राहणारा शाश्वत, अविनाशी आणि अमर्याद आहे. म्हणून हे भारता, युद्ध कर.

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥

ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||

जो आत्म्याला मारणारा समजतो आणि जो त्याला मारला गेलेला समजतो, दोघेही जाणत नाहीत. तो मारत नाही आणि मारलाही जात नाही.

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥

vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam |kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ||

हे पार्था, जो माणूस आत्म्याला अविनाशी, नित्य, अजन्मा आणि अविकारी जाणतो, तो कोणाला कसे मारेल किंवा कोणाकडून कसे मारवील?

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥

nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ ||

आत्म्याला शस्त्रे कापू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही, पाणी भिजवू शकत नाही आणि वारा सुकवू शकत नाही.

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥

acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca |nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ ||

त्याला कापता येत नाही, जाळता येत नाही, भिजवता येत नाही, सुकवता येत नाही. तो नित्य, सर्वव्यापी, स्थिर, अचल आणि सदैव एकसारखा आहे.

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥

avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate |tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi ||

त्याला अव्यक्त, अचिंत्य आणि अविकारी म्हटले जाते. त्याला असे जाणून तू शोक करू नयेस.

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥

atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam |tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi ||

आणि आत्मा सतत जन्मतो आणि सतत मरतो असे जरी तू मानलेस, तरी हे महाबाहो, तू शोक करू नयेस.

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi ||

जो जन्मला त्याचा मृत्यू निश्चित आहे, आणि जो मेला त्याचा जन्म निश्चित आहे. म्हणून जे टाळता येत नाही त्याबद्दल शोक करू नकोस.

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥

avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata |avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā ||

हे भारता, प्राणी जन्मापूर्वी अव्यक्त असतात, मध्ये व्यक्त होतात, आणि मृत्यूनंतर पुन्हा अव्यक्त होतात. यात शोक करण्यासारखे काय आहे?

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥

āścaryavatpaśyati kaścidenamāścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ |āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit ||

कोणी आत्म्याला आश्चर्यासारखे पाहतो, कोणी आश्चर्यासारखे त्याचे वर्णन करतो, आणि कोणी आश्चर्यासारखे त्याबद्दल ऐकतो. तरीही ऐकूनसुद्धा कोणी त्याला खरोखर जाणत नाही.

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥

dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata |tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi ||

हे भारता, प्रत्येकाच्या शरीरात राहणारा हा आत्मा कधीही मारला जाऊ शकत नाही. म्हणून कोणत्याही प्राण्यासाठी तू शोक करू नयेस.

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥

svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi |dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate ||

आपल्या स्वधर्माचा विचार करूनही तू डगमगू नयेस. क्षत्रियासाठी धर्मयुद्धापेक्षा श्रेष्ठ असे काहीच नाही.

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥

yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam |sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam ||

हे पार्था, ज्या क्षत्रियांना न मागता असे युद्ध मिळते ते भाग्यवान, कारण ते स्वर्गाचे उघडे दार आहे.

अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥

atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi |tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi ||

पण तू हे धर्मयुद्ध केले नाहीस, तर तू आपले कर्तव्य आणि कीर्ती गमावशील आणि पापाचा धनी होशील.

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥

akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām |sambhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate ||

लोक दीर्घकाळ तुझ्या अपकीर्तीची चर्चा करतील, आणि प्रतिष्ठित माणसासाठी अपकीर्ती मरणापेक्षाही वाईट असते.

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥

bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ |yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam ||

महारथी समजतील की तू भीतीने युद्धातून माघार घेतलीस, आणि जे तुला मोठा मानत होते ते तुला तुच्छ लेखतील.

अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः ।निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥

avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ |nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim ||

तुझे शत्रू अनेक न बोलण्यासारख्या गोष्टी बोलतील आणि तुझ्या सामर्थ्याची थट्टा करतील. यापेक्षा दुःखद काय असेल?

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥

hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm |tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ ||

मारला गेलास तर स्वर्ग मिळवशील, जिंकलास तर पृथ्वीचे सुख भोगशील. म्हणून हे कौंतेया, युद्धाचा निश्चय करून ऊठ.

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥

sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau |tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi ||

सुख-दुःख, लाभ-हानी, जय-पराजय यांना समान मानून युद्धाला सज्ज हो. असे केल्याने तुला पाप लागणार नाही.

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥

eṣā te'bhihitā sāṃkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu |buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi ||

आतापर्यंत मी तुला सांख्य, म्हणजे ज्ञानाची दृष्टी सांगितली. आता योगाबद्दल ऐक. या बुद्धीने युक्त होऊन तू कर्माच्या बंधनातून सुटशील.

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥

nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate |svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt ||

या मार्गात कोणताही प्रयत्न वाया जात नाही आणि उलटे फळही मिळत नाही. या धर्माचे थोडेसे आचरणही मोठ्या भीतीपासून वाचवते.

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥

vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana |bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām ||

हे कुरुनंदना, या मार्गात निश्चयी बुद्धी एकच असते. ज्यांच्यात निश्चय नसतो त्यांचे विचार अनंत फांद्यांत विखुरतात.

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥

yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ |vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ ||

काही अज्ञानी लोक आकर्षक भाषा बोलतात, वेदांच्या शब्दांतच रमतात आणि म्हणतात की याशिवाय दुसरे काही नाही,

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥

kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām |kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati ||

ज्यांचे मन इच्छांनी भरलेले आहे, जे स्वर्गालाच ध्येय मानतात, आणि भोग व ऐश्वर्यासाठी अनेक कर्मकांडांची स्तुती करतात, ज्यांचे फळ पुन्हा जन्म आहे.

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥

bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām |vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate ||

जे भोग आणि ऐश्वर्याला चिकटून राहतात आणि ज्यांचे मन अशा बोलण्यात वाहून जाते, त्यांची बुद्धी स्थिर आणि एकाग्र होत नाही.

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥

traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna |nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān ||

वेद तीन गुणांविषयी, म्हणजे प्रकृतीच्या तीन स्वभावांविषयी सांगतात. हे अर्जुना, तू तिन्ही गुणांच्या पलीकडे जा: द्वंद्वांपासून मुक्त, सदैव सत्त्वात स्थिर, मिळवण्याच्या आणि राखण्याच्या चिंतेपासून दूर आणि आत्म्यात स्थिर राहा.

यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥

yāvānartha udapāne sarvataḥ saṃplutodake |tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ ||

चोहीकडे पाणीच पाणी असताना छोट्या विहिरीचा जेवढा उपयोग, तेवढाच खरे ज्ञान झालेल्या ब्राह्मणाला सर्व वेदांचा उपयोग उरतो.

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय ।सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥

yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya |siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate ||

हे धनंजया, योगात स्थिर राहून, आसक्ती सोडून आणि यश-अपयशात सम राहून कर्म कर. मनाच्या या समत्वालाच योग म्हणतात.

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय ।बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥

dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanaṃjaya |buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ ||

फळासाठी केलेले कर्म समबुद्धीने केलेल्या कर्मापेक्षा खूप हीन आहे. त्याच बुद्धीचा आश्रय घे; जे फक्त फळासाठी काम करतात ते दयनीय आहेत.

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥

buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte |tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam ||

या बुद्धीने युक्त माणूस इथेच चांगल्या आणि वाईट दोन्ही कर्मांच्या पलीकडे जातो. म्हणून योगात रम: कर्मातील कुशलता म्हणजेच योग.

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥

karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ |janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam ||

या बुद्धीने युक्त ज्ञानी लोक कर्मातून मिळणारे फळ सोडून देतात. जन्माच्या बंधनातून मुक्त होऊन ते दुःखापलीकडची अवस्था प्राप्त करतात.

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥

yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati |tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca ||

जेव्हा तुझी बुद्धी मोहाची दलदल पार करेल, तेव्हा जे ऐकले आहे आणि जे ऐकायचे आहे त्याबद्दल तू उदासीन होशील.

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥

śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā |samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi ||

आता अनेक प्रकारचे ऐकून तुझी बुद्धी गोंधळली आहे. जेव्हा ती खोल एकाग्रतेत स्थिर आणि अचल होईल, तेव्हा तुला योग प्राप्त होईल.

स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥

sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava |sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim ||

अर्जुन म्हणाला: हे केशवा, स्थिर बुद्धीच्या आणि समाधीत स्थिर असलेल्या माणसाची लक्षणे कोणती? तो कसा बोलतो, कसा बसतो आणि कसा चालतो?

प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥

prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān |ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate ||

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पार्था, जेव्हा माणूस मनात उठणाऱ्या सर्व इच्छा सोडतो आणि आत्म्यातच, स्वतःमध्येच संतुष्ट राहतो, तेव्हा त्याला स्थितप्रज्ञ म्हणतात.

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥

duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ |vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate ||

ज्याचे मन दुःखात विचलित होत नाही, ज्याला सुखांची लालसा नसते, आणि जो आसक्ती, भय आणि क्रोधापासून मुक्त आहे, त्याला स्थिर बुद्धीचा मुनी म्हणतात.

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham |nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||

जो कशातच आसक्त नाही, जो चांगले मिळाल्यावर हुरळत नाही आणि वाईट मिळाल्यावर द्वेष करत नाही, त्याची बुद्धी स्थिर आहे.

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā ||

जसे कासव आपले अवयव सर्व बाजूंनी आत ओढून घेते, तसे जेव्हा माणूस आपली इंद्रिये विषयांपासून मागे घेतो, तेव्हा त्याची बुद्धी स्थिर असते.

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥

viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate ||

माणूस इंद्रियांना विषय पुरवणे थांबवतो तेव्हा विषय सुटतात, पण त्यांची गोडी मनात उरते. परम सत्याचे दर्शन झाल्यावर ती गोडीही जाते.

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥

yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ |indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ ||

हे कौंतेया, अशांत इंद्रिये प्रयत्न करणाऱ्या शहाण्या माणसाचे मनसुद्धा बळजबरीने ओढून नेतात.

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ |vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||

सर्व इंद्रियांना ताब्यात ठेवून, मलाच परम ध्येय मानून एकाग्र होऊन बसावे. ज्याची इंद्रिये ताब्यात आहेत त्याची बुद्धी स्थिर असते.

क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥

krodhādbhavati saṃmohaḥ saṃmohātsmṛtivibhramaḥ |smṛtibhraṃśādbuddhināśo buddhināśātpraṇaśyati ||

क्रोधातून मोह (गोंधळ) होतो, मोहातून स्मृती भ्रष्ट होते, स्मृती गेल्याने बुद्धी नष्ट होते, आणि बुद्धी नष्ट झाल्याने माणसाचा नाश होतो.

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥

rāgadveṣaviyuktaistu viṣayānindriyaiścaran |ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati ||

पण जो संयमी माणूस इंद्रिये ताब्यात ठेवून, राग आणि द्वेषापासून मुक्त राहून विषयांमध्ये वावरतो, त्याला मनाची प्रसन्नता मिळते.

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥

prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate |prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate ||

त्या प्रसन्नतेत सर्व दुःखांचा अंत होतो, आणि प्रसन्न मनाच्या माणसाची बुद्धी लवकरच स्थिर होते.

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥

nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā |na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham ||

जो संयमी नाही त्याची बुद्धी स्थिर नसते आणि त्याच्यात एकाग्र भावना नसते. भावनेशिवाय शांती नाही, आणि शांतीशिवाय सुख कुठे?

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनु विधीयते ।तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥

indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nu vidhīyate |tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi ||

जेव्हा मन भटकणाऱ्या इंद्रियांच्या मागे जाते, तेव्हा ते माणसाची बुद्धी तशीच वाहून नेते जसा वारा पाण्यातील नावेला.

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ |indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā ||

म्हणून हे महाबाहो, ज्याची इंद्रिये विषयांपासून पूर्णपणे आवरलेली आहेत, त्याची बुद्धी स्थिर आहे.

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī |yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ ||

जी सर्व प्राण्यांसाठी रात्र आहे त्यात संयमी माणूस जागा असतो, आणि ज्यात सर्व प्राणी जागे असतात ती सत्य पाहणाऱ्या मुनीसाठी रात्र असते.

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥

āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat |tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī ||

नद्या समुद्रात येत राहतात, तरी तो भरलेला आणि अचल राहतो. तसेच ज्याच्यात सर्व इच्छा कोणतीही खळबळ न करता सामावतात त्याला शांती मिळते, इच्छांच्या मागे धावणाऱ्याला नाही.

विहाय कामान्यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ॥

vihāya kāmānyaḥ sarvān pumāṃścarati niḥspṛhaḥ |nirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāntimadhigacchati ||

जो माणूस सर्व इच्छा सोडून, लालसेशिवाय, 'माझे' या भावनेशिवाय आणि अहंकाराशिवाय जगतो, त्याला शांती मिळते.

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥

eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati |sthitvāsyāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati ||

हे पार्था, हीच ब्रह्मात स्थिर होण्याची अवस्था आहे. ती प्राप्त झाल्यावर माणूस पुन्हा मोहित होत नाही. मृत्युसमयीही त्यात स्थिर राहून तो ब्रह्मनिर्वाण प्राप्त करतो.