विश्वरूपदर्शनयोग

मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥

madanugrahāya paramaṃ guhyamadhyātmasaṃjñitam |yattvayoktaṃ vacastena moho'yaṃ vigato mama ||

अर्जुन म्हणाला: माझ्यावर कृपा करून तुम्ही अध्यात्म नावाचे जे परम गुह्य वचन सांगितले, त्याने माझा हा मोह नाहीसा झाला आहे.

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥

bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā |tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam ||

हे कमलनयना, प्राण्यांची उत्पत्ती आणि लय कसा होतो हे मी तुमच्याकडून सविस्तर ऐकले, आणि तुमचा अविनाशी महिमाही ऐकला.

एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥

evametadyathāttha tvamātmānaṃ parameśvara |draṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ puruṣottama ||

हे परमेश्वरा, तुम्ही स्वतःविषयी जसे सांगितले तसेच ते आहे. तरीही हे पुरुषोत्तमा, मला तुमचे ईश्वरी रूप पाहायचे आहे.

मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥

manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabho |yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānamavyayam ||

हे प्रभो, मी ते पाहू शकेन असे तुम्हाला वाटत असेल, तर हे योगेश्वरा, मला तुमचे अविनाशी स्वरूप दाखवा.

पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः ।नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥

paśya me pārtha rūpāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ |nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca ||

कृष्ण म्हणाले: पार्था, माझी शेकडो आणि हजारो रूपे पाहा, नाना प्रकारची, दिव्य, नाना रंगांची आणि आकारांची.

पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥

paśyādityānvasūnrudrānaśvinau marutastathā |bahūnyadṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata ||

आदित्य, वसू, रुद्र, दोन अश्विनीकुमार आणि मरुत पाहा. हे भारता, पूर्वी कधीही न पाहिलेली अनेक आश्चर्ये पाहा.

इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि ॥

ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram |mama dehe guḍākeśa yaccānyad draṣṭumicchasi ||

आज इथे माझ्या देहात एकाच ठिकाणी चराचरासह सारे जग पाहा, आणि आणखी जे काही तुला पाहायचे असेल ते.

न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥

na tu māṃ śakyase draṣṭumanenaiva svacakṣuṣā |divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram ||

पण तुझ्या या डोळ्यांनी तू मला पाहू शकणार नाहीस. मी तुला दिव्य दृष्टी देतो: आता माझा ईश्वरी योग पाहा.

एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥

evamuktvā tato rājanmahāyogeśvaro hariḥ |darśayāmāsa pārthāya paramaṃ rūpamaiśvaram ||

संजय म्हणाला: हे राजा, असे बोलून महायोगेश्वर हरीने अर्जुनाला आपले परम ईश्वरी रूप दाखवले.

अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥

anekavaktranayanamanekādbhutadarśanam |anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham ||

त्याला अनेक मुखे आणि डोळे होते, अनेक अद्भुत दर्शने होती, अनेक दिव्य अलंकार होते आणि अनेक दिव्य शस्त्रे उगारलेली होती.

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥

divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam |sarvāścaryamayaṃ devamanantaṃ viśvatomukham ||

त्याने दिव्य माळा आणि वस्त्रे धारण केली होती, दिव्य सुगंधी लेप लावला होता, आणि ते सर्व आश्चर्यांनी भरलेले होते: सर्वत्र मुख असलेला तेजस्वी, अनंत देव.

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥

tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanekadhā |apaśyaddevadevasya śarīre pāṇḍavastadā ||

तेथे अर्जुनाने देवाधिदेवाच्या देहात अनेक प्रकारे विभागलेले सारे जग एकाच ठिकाणी एकवटलेले पाहिले.

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनंजयः ।प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥

tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanaṃjayaḥ |praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalirabhāṣata ||

तेव्हा विस्मयाने भारलेल्या, रोमांचित झालेल्या अर्जुनाने देवाला मस्तक नमवून नमस्कार केला आणि हात जोडून तो बोलला.

पश्यामि देवांस्तव देव देहेसर्वांस्तथा भूतविशेषसंघान् ।ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ-मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥

paśyāmi devāṃstava deva dehesarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṃghān |brahmāṇamīśaṃ kamalāsanastha-mṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān ||

अर्जुन म्हणाला: हे देवा, तुमच्या देहात मी सर्व देव आणि सर्व प्रकारच्या प्राण्यांचे समूह पाहतो: कमलासनावर बसलेले ब्रह्मदेव, सर्व ऋषी आणि दिव्य नाग.

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रंपश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिंपश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥

anekabāhūdaravaktranetraṃpaśyāmi tvāṃ sarvato'nantarūpam |nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃpaśyāmi viśveśvara viśvarūpa ||

अनेक बाहू, उदरे, मुखे आणि डोळे असलेले अनंत रूपाचे तुम्ही मला सर्वत्र दिसता. हे विश्वेश्वरा, हे विश्वरूपा, मला तुमचा अंत, मध्य किंवा आदी काहीच दिसत नाही.

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं चतेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ता-द्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥

kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ catejorāśiṃ sarvato dīptimantam |paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantā-ddīptānalārkadyutimaprameyam ||

मुकुट, गदा आणि चक्र धारण केलेले, सर्व बाजूंनी झळाळणारा तेजाचा पुंज, पाहण्यास कठीण, प्रज्वलित अग्नी आणि सूर्यासारखे तेजस्वी, अमर्याद असे तुम्ही मला दिसता.

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यंत्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥

tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃtvamasya viśvasya paraṃ nidhānam |tvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptāsanātanastvaṃ puruṣo mato me ||

तुम्हीच जाणण्याजोगे परम अक्षर आहात, या विश्वाचे अंतिम आश्रयस्थान आहात. तुम्ही अविनाशी आणि शाश्वत धर्माचे रक्षक आहात; माझ्या मते तुम्हीच सनातन पुरुष आहात.

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य-मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रंस्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥

anādimadhyāntamanantavīrya-manantabāhuṃ śaśisūryanetram |paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃsvatejasā viśvamidaṃ tapantam ||

आदी, मध्य आणि अंत नसलेले, अनंत सामर्थ्याचे, असंख्य बाहूंचे, सूर्य आणि चंद्र हे डोळे असलेले, प्रज्वलित अग्नीसारखे मुख असलेले आणि आपल्या तेजाने सारे विश्व तापवणारे असे तुम्ही मला दिसता.

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हिव्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदंलोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥

dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hivyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ |dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamugraṃ tavedaṃlokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman ||

स्वर्ग आणि पृथ्वी यांच्यामधील सर्व अवकाश आणि सर्व दिशा एकट्या तुम्ही व्यापल्या आहेत. हे महात्मन्, तुमचे हे अद्भुत आणि उग्र रूप पाहून तिन्ही लोक व्यथित झाले आहेत.

अमी हि त्वां सुरसंघा विशन्तिकेचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसंघाःस्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥

amī hi tvāṃ surasaṃghā viśantikecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti |svastītyuktvā maharṣisiddhasaṃghāḥstuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ ||

देवांचे समूह तुमच्यात प्रवेश करत आहेत; काही भयभीत होऊन हात जोडून तुमची स्तुती करत आहेत. महर्षी आणि सिद्धांचे समूह "कल्याण असो" म्हणून अनेक स्तोत्रांनी तुमची स्तुती करत आहेत.

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्याविश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघावीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ॥

rudrādityā vasavo ye ca sādhyāviśve'śvinau marutaścoṣmapāśca |gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghāvīkṣante tvāṃ vismitāścaiva sarve ||

रुद्र, आदित्य, वसू, साध्य, विश्वेदेव, दोन अश्विनीकुमार, मरुत, पितर, आणि गंधर्व, यक्ष, असुर व सिद्ध यांचे समूह सर्वजण विस्मयाने तुमच्याकडे पाहत आहेत.

रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रंमहाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालंदृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥

rūpaṃ mahatte bahuvaktranetraṃmahābāho bahubāhūrupādam |bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃdṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāstathāham ||

हे महाबाहो, अनेक मुखे आणि डोळे, अनेक बाहू, मांड्या आणि पाय, अनेक उदरे आणि अनेक भयानक दाढा असलेले तुमचे विशाल रूप पाहून सर्व लोक व्याकुळ झाले आहेत, आणि मीही.

नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णंव्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्माधृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥

nabhaḥspṛśaṃ dīptamanekavarṇaṃvyāttānanaṃ dīptaviśālanetram |dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmādhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo ||

हे विष्णो, आकाशाला भिडलेले, अनेक रंगांनी झळाळणारे, मुखे पसरलेले आणि विशाल तेजस्वी डोळे असलेले तुम्हाला पाहून माझे अंतःकरण व्याकुळ झाले आहे, आणि मला धीर किंवा शांती मिळत नाही.

दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानिदृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।दिशो न जाने न लभे च शर्मप्रसीद देवेश जगन्निवास ॥

daṃṣṭrākarālāni ca te mukhānidṛṣṭvaiva kālānalasannibhāni |diśo na jāne na labhe ca śarmaprasīda deveśa jagannivāsa ||

प्रलयकाळच्या अग्नीसारखी, भयानक दाढांची तुमची मुखे पाहून मला दिशा कळेनाशा झाल्या आहेत आणि सुख मिळत नाही. हे देवेशा, हे जगन्निवासा, प्रसन्न व्हा.

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राःसर्वे सहैवावनिपालसंघैः ।भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौसहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥

amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥsarve sahaivāvanipālasaṃghaiḥ |bhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathāsausahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ ||

धृतराष्ट्राचे हे सर्व पुत्र, राजांच्या समूहांसह, आणि भीष्म, द्रोण आणि कर्ण, आमच्या बाजूच्या मुख्य योद्ध्यांसह,

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्तिदंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषुसंदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥

vaktrāṇi te tvaramāṇā viśantidaṃṣṭrākarālāni bhayānakāni |kecidvilagnā daśanāntareṣusaṃdṛśyante cūrṇitairuttamāṅgaiḥ ||

तुमच्या भयानक दाढांच्या भीषण मुखांत वेगाने शिरत आहेत. काही तुमच्या दातांच्या फटींत अडकलेले दिसतात, त्यांची मस्तके चूर झाली आहेत.

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाःसमुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।तथा तवामी नरलोकवीराविशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥

yathā nadīnāṃ bahavo'mbuvegāḥsamudramevābhimukhā dravanti |tathā tavāmī naralokavīrāviśanti vaktrāṇyabhivijvalanti ||

जसे नद्यांचे अनेक प्रवाह समुद्राकडेच धावतात, तसे मनुष्यलोकातील हे वीर तुमच्या प्रज्वलित मुखांत शिरत आहेत.

यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गाविशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।तथैव नाशाय विशन्ति लोका-स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥

yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṅgāviśanti nāśāya samṛddhavegāḥ |tathaiva nāśāya viśanti lokā-stavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ ||

जसे पतंग नाशासाठी वेगाने प्रज्वलित अग्नीत शिरतात, तसेच हे लोकही नाशासाठी वेगाने तुमच्या मुखांत शिरत आहेत.

लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ता-ल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रंभासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥

lelihyase grasamānaḥ samantā-llokānsamagrānvadanairjvaladbhiḥ |tejobhirāpūrya jagatsamagraṃbhāsastavogrāḥ pratapanti viṣṇo ||

हे विष्णो, प्रज्वलित मुखांनी सर्व बाजूंनी सर्व लोकांना गिळत तुम्ही ओठ चाटत आहात. तुमचे उग्र किरण साऱ्या जगाला तेजाने भरून तापवत आहेत.

आख्याहि मे को भवानुग्ररूपोनमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यंन हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥

ākhyāhi me ko bhavānugrarūponamo'stu te devavara prasīda |vijñātumicchāmi bhavantamādyaṃna hi prajānāmi tava pravṛttim ||

या उग्र रूपात तुम्ही कोण आहात ते मला सांगा. हे देवश्रेष्ठा, तुम्हाला नमस्कार, प्रसन्न व्हा. मला तुम्हाला, आदिपुरुषाला, जाणायचे आहे, कारण तुमची ही प्रवृत्ती मला समजत नाही.

तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्वजित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।मयैवैते निहताः पूर्वमेवनिमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥

tasmāttvamuttiṣṭha yaśo labhasvajitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham |mayaivaite nihatāḥ pūrvamevanimittamātraṃ bhava savyasācin ||

म्हणून ऊठ आणि कीर्ती मिळव. शत्रूंना जिंकून समृद्ध राज्य भोग. हे सर्व माझ्याकडून आधीच मारले गेले आहेत. हे सव्यसाची, तू केवळ निमित्त हो.

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं चकर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठायुध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥

droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ cakarṇaṃ tathānyānapi yodhavīrān |mayā hatāṃstvaṃ jahi mā vyathiṣṭhāyudhyasva jetāsi raṇe sapatnān ||

द्रोण, भीष्म, जयद्रथ, कर्ण आणि इतर वीर योद्धे माझ्याकडून आधीच मारले गेले आहेत. तू त्यांना मार, व्यथित होऊ नकोस. युद्ध कर, तू रणात शत्रूंना जिंकशील.

एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्यकृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णंसगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥

etacchrutvā vacanaṃ keśavasyakṛtāñjalirvepamānaḥ kirīṭī |namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃsagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya ||

संजय म्हणाला: केशवाचे हे बोल ऐकून किरीटधारी अर्जुन थरथरत हात जोडून, नमस्कार करून, अत्यंत भयभीत होऊन, सद्गदित स्वराने पुन्हा कृष्णाला म्हणाला.

स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्याजगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्तिसर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसंघाः ॥

sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyājagatprahṛṣyatyanurajyate ca |rakṣāṃsi bhītāni diśo dravantisarve namasyanti ca siddhasaṃghāḥ ||

अर्जुन म्हणाला: हे हृषीकेशा, तुमच्या कीर्तीने जग हर्षित होते आणि रमते, हे योग्यच आहे. भयभीत राक्षस सर्व दिशांना पळतात आणि सिद्धांचे सर्व समूह तुम्हाला नमस्कार करतात.

कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे ।अनन्त देवेश जगन्निवासत्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥

kasmācca te na nameranmahātmangarīyase brahmaṇo'pyādikartre |ananta deveśa jagannivāsatvamakṣaraṃ sadasattatparaṃ yat ||

हे महात्मन्, ब्रह्मदेवापेक्षाही श्रेष्ठ आणि आदिकर्ते असलेल्या तुम्हाला ते नमस्कार का करणार नाहीत? हे अनंता, हे देवेशा, हे जगन्निवासा, तुम्ही अक्षर आहात, सत् आणि असत् आहात, आणि त्यांच्या पलीकडचेही तुम्हीच आहात.

त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण-स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।वेत्तासि वेद्यं च परं च धामत्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥

tvamādidevaḥ puruṣaḥ purāṇa-stvamasya viśvasya paraṃ nidhānam |vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāmatvayā tataṃ viśvamanantarūpa ||

तुम्ही आदिदेव, पुराणपुरुष आणि या विश्वाचे अंतिम आश्रयस्थान आहात. जाणणारे आणि जाणण्याजोगे, परम धाम तुम्हीच आहात. हे अनंतरूपा, तुम्ही हे विश्व व्यापले आहे.

वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कःप्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वःपुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥

vāyuryamo'gnirvaruṇaḥ śaśāṅkaḥprajāpatistvaṃ prapitāmahaśca |namo namaste'stu sahasrakṛtvaḥpunaśca bhūyo'pi namo namaste ||

तुम्ही वायू, यम, अग्नी, वरुण, चंद्र, प्रजापती आणि सर्वांचे प्रपितामह आहात. तुम्हाला हजार वेळा नमस्कार, आणि पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्तेनमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वंसर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ॥

namaḥ purastādatha pṛṣṭhatastenamo'stu te sarvata eva sarva |anantavīryāmitavikramastvaṃsarvaṃ samāpnoṣi tato'si sarvaḥ ||

तुम्हाला पुढून आणि मागून नमस्कार, हे सर्वा, सर्व बाजूंनी तुम्हाला नमस्कार. तुम्ही अनंत सामर्थ्याचे आणि अमर्याद पराक्रमाचे आहात. तुम्ही सर्व व्यापता, म्हणून तुम्हीच सर्व आहात.

सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तंहे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।अजानता महिमानं तवेदंमया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥

sakheti matvā prasabhaṃ yaduktaṃhe kṛṣṇa he yādava he sakheti |ajānatā mahimānaṃ tavedaṃmayā pramādātpraṇayena vāpi ||

तुम्हाला केवळ मित्र मानून, तुमचा हा महिमा न जाणता, बेसावधपणे किंवा प्रेमाने, मी जे काही अविचाराने बोललो, "हे कृष्णा, हे यादवा, हे सख्या",

यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसिविहारशय्यासनभोजनेषु ।एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षंतत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥

yaccāvahāsārthamasatkṛto'sivihāraśayyāsanabhojaneṣu |eko'thavāpyacyuta tatsamakṣaṃtatkṣāmaye tvāmahamaprameyam ||

आणि खेळताना, झोपताना, बसताना किंवा जेवताना, एकांतात किंवा इतरांसमोर, थट्टेने मी तुमचा जो अनादर केला, हे अच्युता, त्याबद्दल मी तुम्हा अप्रमेयाची क्षमा मागतो.

पितासि लोकस्य चराचरस्यत्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्योलोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥

pitāsi lokasya carācarasyatvamasya pūjyaśca gururgarīyān |na tvatsamo'styabhyadhikaḥ kuto'nyolokatraye'pyapratimaprabhāva ||

तुम्ही या चराचर जगाचे पिता आहात. तुम्ही त्याचे पूज्य आणि श्रेष्ठ गुरू आहात. हे अतुलनीय प्रभावाच्या, तिन्ही लोकांत तुमच्या बरोबरीचाही कोणी नाही, मग तुमच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोण असणार?

तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायंप्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् ।पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युःप्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ॥

tasmātpraṇamya praṇidhāya kāyaṃprasādaye tvāmahamīśamīḍyam |piteva putrasya sakheva sakhyuḥpriyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum ||

म्हणून देह नमवून साष्टांग नमस्कार करून मी तुम्हा स्तुत्य ईश्वराची कृपा मागतो. जसा पिता पुत्राला, मित्र मित्राला, प्रियकर प्रियेला सांभाळून घेतो, तसे हे देवा, तुम्ही मला सांभाळून घ्या.

अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वाभयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।तदेव मे दर्शय देव रूपंप्रसीद देवेश जगन्निवास ॥

adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito'smi dṛṣṭvābhayena ca pravyathitaṃ mano me |tadeva me darśaya deva rūpaṃprasīda deveśa jagannivāsa ||

पूर्वी कधीही न पाहिलेले पाहून मी हर्षित झालो आहे, पण माझे मन भयाने व्याकुळही झाले आहे. हे देवा, मला तुमचे तेच पूर्वीचे रूप दाखवा. हे देवेशा, हे जगन्निवासा, प्रसन्न व्हा.

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त-मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।तेनैव रूपेण चतुर्भुजेनसहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥

kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahasta-micchāmi tvāṃ draṣṭumahaṃ tathaiva |tenaiva rūpeṇa caturbhujenasahasrabāho bhava viśvamūrte ||

मुकुट धारण केलेले, हातात गदा आणि चक्र घेतलेले, तुम्हाला मी पूर्वीसारखेच पाहू इच्छितो. हे सहस्रबाहो, हे विश्वमूर्ते, त्याच चतुर्भुज रूपात प्रकट व्हा.

मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदंरूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यंयन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥

mayā prasannena tavārjunedaṃrūpaṃ paraṃ darśitamātmayogāt |tejomayaṃ viśvamanantamādyaṃyanme tvadanyena na dṛṣṭapūrvam ||

कृष्ण म्हणाले: अर्जुना, तुझ्यावर प्रसन्न होऊन मी माझ्या योगसामर्थ्याने तुला हे परम रूप दाखवले, जे तेजोमय, विश्वरूप, अनंत आणि आद्य आहे, आणि जे तुझ्याशिवाय पूर्वी कोणीही पाहिले नाही.

न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै-र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।एवंरूपः शक्य अहं नृलोकेद्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥

na vedayajñādhyayanairna dānai-rna ca kriyābhirna tapobhirugraiḥ |evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛlokedraṣṭuṃ tvadanyena kurupravīra ||

हे कुरुवीरा, वेदाध्ययन आणि यज्ञ, दान, कर्मकांड किंवा उग्र तप यांपैकी कशानेही मनुष्यलोकात तुझ्याशिवाय कोणी मला या रूपात पाहू शकत नाही.

मा ते व्यथा मा च विमूढभावोदृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् ।व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वंतदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥

mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvodṛṣṭvā rūpaṃ ghoramīdṛṅmamedam |vyapetabhīḥ prītamanāḥ punastvaṃtadeva me rūpamidaṃ prapaśya ||

माझे हे भयंकर रूप पाहून व्यथित किंवा गोंधळून जाऊ नकोस. भय सोडून आणि प्रसन्न मनाने पुन्हा माझे हे परिचित रूप पाहा.

इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वास्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।आश्वासयामास च भीतमेनंभूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥

ityarjunaṃ vāsudevastathoktvāsvakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ |āśvāsayāmāsa ca bhītamenaṃbhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā ||

संजय म्हणाला: अर्जुनाला असे सांगून वासुदेवाने पुन्हा आपले स्वतःचे रूप दाखवले, आणि त्या महात्म्याने पुन्हा सौम्य देह धारण करून भयभीत अर्जुनाला धीर दिला.

दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥

dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana |idānīmasmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ ||

अर्जुन म्हणाला: हे जनार्दना, तुमचे हे सौम्य मानवी रूप पाहून आता मी शांत झालो आहे आणि माझ्या मूळ स्थितीत आलो आहे.

सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥

sudurdarśamidaṃ rūpaṃ dṛṣṭavānasi yanmama |devā apyasya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ ||

कृष्ण म्हणाले: तू माझे जे रूप पाहिलेस, ते पाहणे अतिशय दुर्लभ आहे. देवसुद्धा हे रूप पाहण्याची नेहमी इच्छा करतात.

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥

nāhaṃ vedairna tapasā na dānena na cejyayā |śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā ||

वेद, तप, दान किंवा यज्ञ यांपैकी कशानेही तू मला जसे पाहिलेस तसे पाहता येत नाही.

भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ॥

bhaktyā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho'rjuna |jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃtapa ||

पण अर्जुना, अनन्य भक्तीने मला अशा रूपात जाणता येते, तत्त्वतः पाहता येते आणि माझ्यात प्रवेश करता येतो.