भक्तियोग

एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥

evaṃ satatayuktā ye bhaktāstvāṃ paryupāsate |ye cāpyakṣaramavyaktaṃ teṣāṃ ke yogavittamāḥ ||

अर्जुन म्हणाला: काही भक्त सतत युक्त राहून अशा प्रकारे तुमची उपासना करतात, आणि काही अविनाशी, अव्यक्ताची उपासना करतात. यांपैकी योग उत्तम जाणणारा कोण?

मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥

mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate |śraddhayā parayopetāste me yuktatamā matāḥ ||

कृष्ण म्हणाले: जे माझ्यात मन लावून, नित्य युक्त राहून आणि परम श्रद्धेने युक्त होऊन माझी उपासना करतात, त्यांना मी सर्वोत्तम योगी मानतो.

ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥

ye tvakṣaramanirdeśyamavyaktaṃ paryupāsate |sarvatragamacintyaṃ ca kūṭasthamacalaṃ dhruvam ||

पण जे अवर्णनीय, अव्यक्त, सर्वव्यापी, अचिंत्य, कूटस्थ, अचल आणि ध्रुव अशा अक्षराची उपासना करतात,

संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥

saṃniyamyendriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ |te prāpnuvanti māmeva sarvabhūtahite ratāḥ ||

सर्व इंद्रिये आवरून, सर्वत्र समबुद्धी ठेवून आणि सर्व प्राण्यांच्या हितात रमलेले, तेही मलाच प्राप्त होतात.

क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥

kleśo'dhikatarasteṣāmavyaktāsaktacetasām |avyaktā hi gatirduḥkhaṃ dehavadbhiravāpyate ||

पण ज्यांचे चित्त अव्यक्तात आसक्त आहे, त्यांचे कष्ट अधिक असतात, कारण देहधारींना अव्यक्ताची गती कष्टाने प्राप्त होते.

ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥

ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya matparāḥ |ananyenaiva yogena māṃ dhyāyanta upāsate ||

पण जे सर्व कर्मे मला अर्पण करून, मलाच ध्येय मानून, अनन्य योगाने माझे ध्यान करत माझी उपासना करतात,

तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥

teṣāmahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt |bhavāmi nacirātpārtha mayyāveśitacetasām ||

पार्था, ज्यांचे चित्त माझ्यात लागले आहे, त्यांचा मी लवकरच मृत्युरूप संसारसागरातून उद्धार करतो.

मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय ।निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ॥

mayyeva mana ādhatsva mayi buddhiṃ niveśaya |nivasiṣyasi mayyeva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ ||

तुझे मन केवळ माझ्यात ठेव आणि बुद्धी माझ्यात स्थिर कर. मग यापुढे तू माझ्यातच राहशील. यात संशय नाही.

अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनंजय ॥

atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram |abhyāsayogena tato māmicchāptuṃ dhanaṃjaya ||

हे धनंजया, जर तू तुझे चित्त माझ्यात स्थिर ठेवू शकत नसशील, तर अभ्यासयोगाने मला प्राप्त करण्याची इच्छा धर.

अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ॥

abhyāse'pyasamartho'si matkarmaparamo bhava |madarthamapi karmāṇi kurvansiddhimavāpsyasi ||

अभ्यास करण्यासही तू असमर्थ असशील, तर माझ्यासाठी कर्म करणे हेच परम ध्येय मान. माझ्यासाठी कर्मे करत राहूनही तू सिद्धी मिळवशील.

अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥

athaitadapyaśakto'si kartuṃ madyogamāśritaḥ |sarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān ||

हेही करण्यास तू असमर्थ असशील, तर माझा आश्रय घेऊन आणि मन आवरून सर्व कर्मांच्या फळांचा त्याग कर.

श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥

śreyo hi jñānamabhyāsājjñānāddhyānaṃ viśiṣyate |dhyānātkarmaphalatyāgastyāgācchāntiranantaram ||

अभ्यासापेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ, ज्ञानापेक्षा ध्यान श्रेष्ठ, ध्यानापेक्षा कर्मफलत्याग श्रेष्ठ, कारण त्यागानंतर लगेच शांती मिळते.

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥

anapekṣaḥ śucirdakṣa udāsīno gatavyathaḥ |sarvārambhaparityāgī yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ ||

जो कशाचीही अपेक्षा ठेवत नाही, शुद्ध, दक्ष, उदासीन आणि व्यथारहित आहे, आणि ज्याने स्वार्थी आरंभांचा त्याग केला आहे, तो माझा भक्त मला प्रिय आहे.

यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥

yo na hṛṣyati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati |śubhāśubhaparityāgī bhaktimānyaḥ sa me priyaḥ ||

जो हर्षित होत नाही, द्वेष करत नाही, शोक करत नाही, इच्छा करत नाही, ज्याने शुभ आणि अशुभ दोन्हींचा त्याग केला आहे, तो भक्तिमान मला प्रिय आहे.

समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥

samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ |śītoṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ ||

जो शत्रू आणि मित्र यांच्याविषयी, मान आणि अपमान यांत, थंडी आणि उष्णता, सुख आणि दुःख यांत सम राहतो, आणि आसक्तीरहित आहे,

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥

tulyanindāstutirmaunī santuṣṭo yena kenacit |aniketaḥ sthiramatirbhaktimānme priyo naraḥ ||

जो निंदा आणि स्तुती सारखीच मानतो, मितभाषी आहे, जे मिळेल त्यात संतुष्ट आहे, ज्याला घराची ओढ नाही, जो स्थिरबुद्धी आणि भक्तिमान आहे, तो माणूस मला प्रिय आहे.

ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥

ye tu dharmyāmṛtamidaṃ yathoktaṃ paryupāsate |śraddadhānā matparamā bhaktāste'tīva me priyāḥ ||

पण जे श्रद्धेने, मलाच परम ध्येय मानून, हे धर्मरूपी अमृत मी सांगितल्याप्रमाणे आचरणात आणतात, ते भक्त मला अतिशय प्रिय आहेत.