विभूतियोग

भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः ।यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥

bhūya eva mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |yatte'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā ||

कृष्ण म्हणाले: हे महाबाहो, माझे परम वचन पुन्हा ऐक. तुला ते ऐकून आनंद होतो, म्हणून तुझ्या हितासाठी मी ते सांगतो.

न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥

na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ |ahamādirhi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ ||

देवगण आणि महर्षी कोणीच माझे मूळ जाणत नाहीत, कारण सर्व प्रकारे मीच देवांचा आणि महर्षींचा आदी आहे.

यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

yo māmajamanādiṃ ca vetti lokamaheśvaram |asaṃmūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate ||

जो मला अजन्मा, अनादी आणि सर्व लोकांचा महेश्वर म्हणून जाणतो, तो मर्त्य लोकांमध्ये मोहरहित असतो आणि सर्व पापांतून मुक्त होतो.

बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥

buddhirjñānamasaṃmohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ |sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo'bhāvo bhayaṃ cābhayameva ca ||

बुद्धी, ज्ञान, मोहाचा अभाव, क्षमा, सत्य, दम आणि शम; सुख आणि दुःख, जन्म आणि नाश, भय आणि अभय,

अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥

ahiṃsā samatā tuṣṭistapo dānaṃ yaśo'yaśaḥ |bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ ||

अहिंसा, समता, संतोष, तप, दान, यश आणि अपयश: प्राण्यांचे हे सर्व निरनिराळे भाव माझ्यापासूनच निर्माण होतात.

महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥

maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavastathā |madbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ ||

प्राचीन सात महर्षी आणि चार मनू माझ्या मनापासून जन्मले आणि माझ्याच भावाचे आहेत. जगातील सर्व प्रजा त्यांच्यापासून आली आहे.

एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥

etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ |so'vikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ ||

जो माझी ही विभूती आणि योगशक्ती तत्त्वतः जाणतो, तो अढळ योगाने माझ्याशी जोडला जातो. यात संशय नाही.

मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥

maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam |kathayantaśca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca ||

माझ्यात चित्त ठेवून आणि प्राण मला वाहून ते एकमेकांना बोध करतात, सदा माझ्याविषयी बोलतात आणि संतोष व आनंद पावतात.

तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥

teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam |dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te ||

जे नित्य माझ्याशी युक्त असतात आणि प्रेमाने मला भजतात, त्यांना मी तो बुद्धियोग देतो ज्याने ते मला येऊन मिळतात.

तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥

teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ |nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā ||

त्यांच्यावर कृपा म्हणून, त्यांच्या अंतःकरणात राहून मी ज्ञानाच्या तेजस्वी दिव्याने अज्ञानातून जन्मलेला अंधार नष्ट करतो.

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥

paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān |puruṣaṃ śāśvataṃ divyamādidevamajaṃ vibhum ||

अर्जुन म्हणाला: तुम्ही परब्रह्म आहात, परम धाम आहात, परम पवित्र आहात. तुम्ही शाश्वत दिव्य पुरुष, आदिदेव, अजन्मा आणि सर्वव्यापी आहात.

आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥

āhustvāmṛṣayaḥ sarve devarṣirnāradastathā |asito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me ||

सर्व ऋषी तुमच्याविषयी असेच म्हणतात, देवर्षी नारद, असित, देवल आणि व्यासही. आणि आता तुम्ही स्वतः मला हेच सांगत आहात.

सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥

sarvametadṛtaṃ manye yanmāṃ vadasi keśava |na hi te bhagavanvyaktiṃ vidurdevā na dānavāḥ ||

हे केशवा, तुम्ही मला जे सांगता ते सर्व मी सत्य मानतो. हे भगवंता, देव किंवा दानव कोणीच तुमचे खरे स्वरूप जाणत नाहीत.

स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥

svayamevātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama |bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate ||

हे पुरुषोत्तमा, भूतांना निर्माण करणाऱ्या, भूतांच्या ईश्वरा, देवाधिदेवा, जगत्पते, तुम्ही स्वतःच स्वतःला जाणता.

वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥

vaktumarhasyaśeṣeṇa divyā hyātmavibhūtayaḥ |yābhirvibhūtibhirlokānimāṃstvaṃ vyāpya tiṣṭhasi ||

कृपया तुमच्या त्या दिव्य विभूती मला पूर्णपणे सांगा, ज्यांनी तुम्ही हे लोक व्यापून राहिला आहात.

कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥

kathaṃ vidyāmahaṃ yogiṃstvāṃ sadā paricintayan |keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo'si bhagavanmayā ||

हे योगेश्वरा, सतत तुमचे चिंतन करत मी तुम्हाला कसे जाणू? हे भगवंता, कोणकोणत्या भावांमध्ये मी तुमचे चिंतन करावे?

विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥

vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana |bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śṛṇvato nāsti me'mṛtam ||

हे जनार्दना, तुमचा योग आणि विभूती पुन्हा विस्ताराने सांगा, कारण तुमचे अमृतासारखे बोल ऐकून माझी तृप्ती होत नाही.

हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥

hanta te kathayiṣyāmi divyā hyātmavibhūtayaḥ |prādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāstyanto vistarasya me ||

कृष्ण म्हणाले: बरे, मी तुला माझ्या दिव्य विभूती सांगतो, पण फक्त मुख्य मुख्य, हे कुरुश्रेष्ठा, कारण त्यांच्या विस्ताराला अंत नाही.

आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥

ādityānāmahaṃ viṣṇurjyotiṣāṃ raviraṃśumān |marīcirmarutāmasmi nakṣatrāṇāmahaṃ śaśī ||

आदित्यांमध्ये मी विष्णू आहे, तेजांमध्ये किरणांनी युक्त सूर्य आहे. मरुतांमध्ये मी मरीची आहे आणि नक्षत्रांमध्ये चंद्र.

वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥

vedānāṃ sāmavedo'smi devānāmasmi vāsavaḥ |indriyāṇāṃ manaścāsmi bhūtānāmasmi cetanā ||

वेदांमध्ये मी सामवेद आहे, देवांमध्ये इंद्र. इंद्रियांमध्ये मी मन आहे आणि प्राण्यांमध्ये चेतना.

रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥

rudrāṇāṃ śaṃkaraścāsmi vitteśo yakṣarakṣasām |vasūnāṃ pāvakaścāsmi meruḥ śikhariṇāmaham ||

रुद्रांमध्ये मी शंकर आहे, यक्ष आणि राक्षसांमध्ये धनपती कुबेर. वसूंमध्ये मी अग्नी आहे आणि शिखरांमध्ये मेरू.

पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥

purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim |senānīnāmahaṃ skandaḥ sarasāmasmi sāgaraḥ ||

पार्था, पुरोहितांमध्ये मला मुख्य बृहस्पती जाण. सेनापतींमध्ये मी स्कंद आहे आणि जलाशयांमध्ये सागर.

महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥

maharṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ girāmasmyekamakṣaram |yajñānāṃ japayajño'smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ ||

महर्षींमध्ये मी भृगू आहे, वाणीमध्ये एकाक्षर ओंकार. यज्ञांमध्ये मी जपयज्ञ आहे आणि स्थावरांमध्ये हिमालय.

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥

aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ |gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ ||

वृक्षांमध्ये मी पिंपळ आहे, देवर्षींमध्ये नारद. गंधर्वांमध्ये मी चित्ररथ आहे आणि सिद्धांमध्ये कपिल मुनी.

उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥

uccaiḥśravasamaśvānāṃ viddhi māmamṛtodbhavam |airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam ||

घोड्यांमध्ये मला अमृतातून जन्मलेला उच्चैःश्रवा जाण, श्रेष्ठ हत्तींमध्ये ऐरावत, आणि माणसांमध्ये राजा.

आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥

āyudhānāmahaṃ vajraṃ dhenūnāmasmi kāmadhuk |prajanaścāsmi kandarpaḥ sarpāṇāmasmi vāsukiḥ ||

शस्त्रांमध्ये मी वज्र आहे, गायींमध्ये कामधेनू. प्रजा निर्माण करणारा कंदर्प मी आहे, आणि सर्पांमध्ये वासुकी.

अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥

anantaścāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasāmaham |pitṝṇāmaryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatāmaham ||

नागांमध्ये मी अनंत आहे, जलचरांमध्ये वरुण. पितरांमध्ये मी अर्यमा आहे आणि नियमन करणाऱ्यांमध्ये यम.

प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥

prahlādaścāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatāmaham |mṛgāṇāṃ ca mṛgendro'haṃ vainateyaśca pakṣiṇām ||

दैत्यांमध्ये मी प्रल्हाद आहे, गणना करणाऱ्यांमध्ये काळ. पशूंमध्ये मी सिंह आहे आणि पक्ष्यांमध्ये विनतेचा पुत्र गरुड.

पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥

pavanaḥ pavatāmasmi rāmaḥ śastrabhṛtāmaham |jhaṣāṇāṃ makaraścāsmi srotasāmasmi jāhnavī ||

पवित्र करणाऱ्यांमध्ये मी वायू आहे, शस्त्रधाऱ्यांमध्ये राम. जलचरांमध्ये मी मकर आहे आणि नद्यांमध्ये गंगा.

सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥

sargāṇāmādirantaśca madhyaṃ caivāhamarjuna |adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatāmaham ||

अर्जुना, सर्व सृष्टींचा आदी, अंत आणि मध्य मीच आहे. विद्यांमध्ये मी अध्यात्मविद्या आहे आणि वाद करणाऱ्यांमध्ये सत्याचा शोध घेणारा वाद आहे.

अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः ॥

akṣarāṇāmakāro'smi dvandvaḥ sāmāsikasya ca |ahamevākṣayaḥ kālo dhātāhaṃ viśvatomukhaḥ ||

अक्षरांमध्ये मी "अ" आहे, समासांमध्ये द्वंद्व समास. मीच अक्षय काळ आहे आणि सर्वत्र मुख असलेला धाता मीच आहे.

मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् ।कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥

mṛtyuḥ sarvaharaścāhamudbhavaśca bhaviṣyatām |kīrtiḥ śrīrvākca nārīṇāṃ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kṣamā ||

सर्वांचे हरण करणारा मृत्यू मी आहे आणि होणाऱ्यांचा उद्भवही मी आहे. स्त्रीवाचक गुणांमध्ये मी कीर्ती, श्री, वाणी, स्मृती, मेधा, धृती आणि क्षमा आहे.

बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥

bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasāmaham |māsānāṃ mārgaśīrṣo'hamṛtūnāṃ kusumākaraḥ ||

सामगायनांमध्ये मी बृहत्साम आहे, छंदांमध्ये गायत्री. महिन्यांमध्ये मी मार्गशीर्ष आहे आणि ऋतूंमध्ये फुलांनी बहरणारा वसंत.

द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥

dyūtaṃ chalayatāmasmi tejastejasvināmaham |jayo'smi vyavasāyo'smi sattvaṃ sattvavatāmaham ||

फसवणूक करणाऱ्यांमध्ये मी द्यूत आहे, तेजस्वींचे तेज आहे. मी विजय आहे, मी निश्चय आहे, आणि सत्त्वशीलांचे सत्त्व आहे.

वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः ।मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥

vṛṣṇīnāṃ vāsudevo'smi pāṇḍavānāṃ dhanaṃjayaḥ |munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ kavīnāmuśanā kaviḥ ||

वृष्णींमध्ये मी वासुदेव आहे, पांडवांमध्ये धनंजय (अर्जुन). मुनींमध्ये मी व्यास आहे आणि कवींमध्ये उशना कवी.

दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥

daṇḍo damayatāmasmi nītirasmi jigīṣatām |maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatāmaham ||

दमन करणाऱ्यांमध्ये मी दंड आहे, विजय इच्छिणाऱ्यांमध्ये नीती. गुपितांमध्ये मी मौन आहे आणि ज्ञानवंतांमध्ये ज्ञान.

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥

yaccāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tadahamarjuna |na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram ||

अर्जुना, जे सर्व प्राण्यांचे बीज आहे ते मी आहे. माझ्याशिवाय असू शकेल असे कोणतेही चर किंवा अचर अस्तित्व नाही.

नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥

nānto'sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ parantapa |eṣa tūddeśataḥ prokto vibhūtervistaro mayā ||

हे परंतपा, माझ्या दिव्य विभूतींना अंत नाही. मी जे सांगितले ते त्यांच्या विस्ताराचे केवळ थोडेसे दिग्दर्शन आहे.

अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥

athavā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna |viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat ||

पण अर्जुना, हे सर्व सविस्तर जाणून तुला काय करायचे? मी माझ्या एका अंशाने हे संपूर्ण जग धारण करून राहिलो आहे.