क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्या भेदाचा योग

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥

idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ||

श्रीकृष्ण म्हणतात: अर्जुना, या शरीराला क्षेत्र म्हणतात. जो हे जाणतो, त्याला तत्त्व जाणणारे लोक क्षेत्रज्ञ, म्हणजे क्षेत्र जाणणारा, असे म्हणतात.

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥

tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu ||

ते क्षेत्र काय आहे, कसे आहे, त्यात कोणते बदल होतात आणि ते कोठून आले; तसेच क्षेत्रज्ञ कोण आहे आणि त्याचे सामर्थ्य काय, हे माझ्याकडून थोडक्यात ऐक.

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥

ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ ||

ऋषींनी हे अनेक प्रकारे, वेगवेगळ्या वैदिक छंदांमध्ये गायले आहे, आणि ब्रह्मसूत्रांच्या तर्कशुद्ध व निश्चित वचनांतही त्याचे वर्णन आहे.

महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥

mahābhūtānyahaṃkāro buddhiravyaktameva ca |indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ||

पाच महाभूते, अहंकार म्हणजे 'मी' पणाची भावना, बुद्धी, अव्यक्त प्रकृती, दहा इंद्रिये आणि एक मन, तसेच इंद्रियांचे पाच विषय,

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः ।एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaścetanā dhṛtiḥ |etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam ||

इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, देहाचा संपूर्ण संघात, चेतना आणि धृती (धैर्य): थोडक्यात, हेच विकारांसह क्षेत्र म्हटले आहे.

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥

amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam |ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ||

मानाची हाव नसणे, दिखावा न करणे, अहिंसा, सहनशीलता, सरळपणा, गुरूंची सेवा, शुचिता, स्थिरता आणि मनावर संयम,

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च ।जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥

indriyārtheṣu vairāgyamanahaṃkāra eva ca |janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam ||

इंद्रियविषयांविषयी वैराग्य, अहंकार नसणे, आणि जन्म, मृत्यू, म्हातारपण व रोग यांतील दुःख आणि दोष पुन्हा पुन्हा ओळखणे,

असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥

asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu ||

आसक्ती नसणे, पुत्र, पत्नी, घर इत्यादींमध्ये फार गुंतून न पडणे, आणि हवे किंवा नको ते घडले तरी मन नेहमी सम ठेवणे,

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥

mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi ||

एकनिष्ठ योगाने माझ्यावर अढळ भक्ती, एकांत जागी राहण्याची आवड, आणि लोकांच्या गर्दीत मन न रमणे,

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥

adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā ||

आत्मज्ञानात नेहमी स्थिर राहणे आणि तत्त्व जाणण्याचा हेतू नजरेसमोर ठेवणे: याला ज्ञान म्हणतात; याच्या उलट जे आहे ते अज्ञान.

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।अनादि मत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥

jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute |anādi matparaṃ brahma na sattannāsaducyate ||

आता जे जाणायचे ते मी सांगतो, जे जाणून माणूस अमृतत्व मिळवतो: ते अनादी परब्रह्म आहे, ज्याला ना सत् म्हणता येते, ना असत्.

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥

sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham |sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||

त्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, मस्तके आणि मुखे सर्वत्र आहेत, कान सर्वत्र आहेत; ते जगातील सर्व काही व्यापून राहिले आहे.

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥

sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||

ते सर्व इंद्रियांच्या शक्तींतून प्रकाशते, तरी सर्व इंद्रियांपासून रहित आहे. ते अनासक्त आहे तरी सर्वांना धारण करते; गुणांपलीकडे आहे तरी गुणांचा अनुभव घेते.

बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥

bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca |sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ||

ते सर्व प्राण्यांच्या बाहेरही आहे आणि आतही, अचलही आहे आणि चलही. अतिशय सूक्ष्म असल्यामुळे ते कळणे कठीण आहे; ते दूरही आहे आणि जवळही.

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥

avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||

ते अविभक्त आहे, तरी प्राण्यांमध्ये विभागल्यासारखे दिसते. ते प्राण्यांचे पोषण करणारे, त्यांना आपल्यात सामावून घेणारे आणि त्यांना निर्माण करणारे आहे, असे जाण.

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥

jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate |jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ||

ते सर्व तेजांचेही तेज आहे आणि अंधारापलीकडचे म्हटले जाते. तेच ज्ञान, तेच ज्ञेय आणि ज्ञानाने गाठायचे तेच; ते सर्वांच्या हृदयात वास करते.

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥

iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate ||

अशा रीतीने क्षेत्र, ज्ञान आणि ज्ञेय थोडक्यात सांगितले. माझा भक्त हे जाणून माझ्या स्वरूपाला पोहोचण्यास पात्र होतो.

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisaṃbhavān ||

प्रकृती आणि पुरुष हे दोघेही अनादी आहेत असे जाण. सर्व विकार आणि गुण प्रकृतीपासूनच निर्माण होतात, हेही जाण.

कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥

kāryakaraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate ||

देह, इंद्रिये आणि कर्तेपणा यांचे कारण प्रकृती म्हटली जाते. सुख-दुःखांचा अनुभव घेण्याचे कारण पुरुष म्हटला जातो.

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्‌क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥

puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu ||

प्रकृतीत राहणारा पुरुष प्रकृतीपासून जन्मलेल्या गुणांचा भोग घेतो. गुणांविषयीची त्याची आसक्तीच चांगल्या-वाईट योनींत जन्म घेण्याचे कारण आहे.

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥

upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ ||

या देहातील परम पुरुषाला साक्षी, अनुमती देणारा, धारण करणारा, भोक्ता, महेश्वर आणि परमात्मा असेही म्हटले जाते.

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥

ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate ||

जो पुरुषाला आणि गुणांसह प्रकृतीला अशा प्रकारे जाणतो, तो कसाही जगत असला तरी पुन्हा जन्म घेत नाही.

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥

dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |anye sāṃkhyena yogena karmayogena cāpare ||

काही लोक ध्यानाने आपल्या अंतःकरणात आत्म्याला पाहतात, काही सांख्य म्हणजे ज्ञानमार्गाने, तर काही कर्मयोगाने.

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥

anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||

आणखी काही, ज्यांना हे स्वतः ठाऊक नसते, ते इतरांकडून ऐकून उपासना करतात. ऐकलेल्यावर निष्ठा ठेवणारे तेही मृत्यू पार करतात.

यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥

yāvatsaṃjāyate kiṃcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam |kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha ||

हे भरतश्रेष्ठा, स्थावर किंवा जंगम जे काही निर्माण होते, ते क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्या संयोगातून होते असे जाण.

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥

samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram |na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ||

सर्वत्र समानपणे असलेल्या ईश्वराला पाहणारा माणूस स्वतःच स्वतःचा घात करत नाही, आणि म्हणून परम गतीला पोहोचतो.

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥

prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati ||

सर्व कर्मे प्रकृतीच करते आणि आत्मा कर्ता नाही, हे जो पाहतो, तोच खरे पाहतो.

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥

yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati |tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā ||

जेव्हा माणूस प्राण्यांचे वेगळेपण एकाच तत्त्वात स्थित पाहतो, आणि त्या एकातूनच सर्वांचा विस्तार पाहतो, तेव्हा तो ब्रह्मरूप होतो.

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥

anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ |śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate ||

हे कौंतेया, अनादी आणि गुणातीत असल्यामुळे हा अविनाशी परमात्मा देहात राहूनही काही करत नाही आणि कशानेही लिप्त होत नाही.

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥

yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate |sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate ||

जसे सर्वत्र पसरलेले आकाश सूक्ष्म असल्याने कशानेही लिप्त होत नाही, तसाच देहात सर्वत्र असलेला आत्मा लिप्त होत नाही.

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥

yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ |kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata ||

हे भारता, जसा एकच सूर्य हे संपूर्ण जग उजळतो, तसाच क्षेत्राचा स्वामी संपूर्ण क्षेत्र प्रकाशित करतो.

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥

kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā |bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param ||

जे ज्ञानदृष्टीने क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांतील भेद, तसेच प्राण्यांची प्रकृतीपासून सुटका कशी होते हे जाणतात, ते परमपदाला पोहोचतात.