तीन गुणांच्या विभागाचा योग

परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥

paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam |yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ ||

श्रीकृष्ण म्हणतात: सर्व ज्ञानांमधील उत्तम असे परम ज्ञान मी तुला पुन्हा सांगतो. ते जाणून सर्व मुनी या जगातून परम सिद्धीला पोहोचले.

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥

idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ |sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca ||

जे या ज्ञानाचा आश्रय घेऊन माझ्यासारखे स्वरूप प्राप्त करतात, ते सृष्टीच्या वेळीही जन्म घेत नाहीत आणि प्रलयाच्या वेळीही व्यथित होत नाहीत.

मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् ।संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥

mama yonirmahadbrahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham |saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata ||

हे भारता, महद्ब्रह्म म्हणजे महान प्रकृती ही माझी योनी आहे. तिच्यात मी बीज ठेवतो, आणि तिच्यापासूनच सर्व प्राणी जन्मतात.

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः ।तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥

sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ |tāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā ||

हे कौंतेया, कोणत्याही योनीत जी काही रूपे जन्मतात, त्या सर्वांची योनी महान प्रकृती आहे, आणि मी बीज देणारा पिता आहे.

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥

tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam |sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha ||

हे निष्पापा, यांपैकी सत्त्व निर्मळ असल्याने प्रकाश देणारा आणि निर्दोष आहे. तरीही तो सुख आणि ज्ञान यांच्या आसक्तीने बांधतो.

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥

rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam |tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam ||

हे कौंतेया, रज हा रागमय आहे आणि तृष्णा व आसक्ती यांतून जन्मतो, असे जाण. तो देहधाऱ्याला कर्माच्या आसक्तीने बांधतो.

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥

tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām |pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata ||

हे भारता, तम हा अज्ञानातून जन्मलेला आणि सर्व देहधाऱ्यांना मोहात पाडणारा आहे, असे जाण. तो प्रमाद, आळस आणि झोप यांनी बांधतो.

सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत ।ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ॥

sattvaṃ sukhe saṃjayati rajaḥ karmaṇi bhārata |jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde saṃjayatyuta ||

सत्त्व सुखात गुंतवतो, रज कर्मात; पण तम ज्ञानाला झाकून प्रमादात गुंतवतो.

रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥

rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata |rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā ||

रज आणि तम यांना दाबून सत्त्व वाढतो; सत्त्व आणि तम यांना दाबून रज वाढतो; आणि तसाच सत्त्व आणि रज यांना दाबून तम वाढतो.

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते ।ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥

sarvadvāreṣu dehe'sminprakāśa upajāyate |jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta ||

जेव्हा या देहाच्या सर्व द्वारांतून ज्ञानाचा प्रकाश पसरतो, तेव्हा सत्त्व वाढला आहे असे जाण.

लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥

lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā |rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha ||

हे भरतश्रेष्ठा, लोभ, धावपळ, नवनवीन कामे सुरू करणे, अस्वस्थता आणि हव्यास: हे रज वाढल्यावर निर्माण होतात.

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥

aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca |tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana ||

हे कुरुनंदना, अंधार, निष्क्रियता, प्रमाद आणि मोह: हे तम वाढल्यावर निर्माण होतात.

यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥

yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt |tadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate ||

सत्त्व वाढलेला असताना देहधाऱ्याचा मृत्यू झाला, तर तो उत्तम ज्ञानी लोकांच्या निर्मळ लोकांना जातो.

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥

rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate |tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate ||

रज वाढलेला असताना मृत्यू आला तर माणूस कर्मासक्त लोकांत जन्मतो; आणि तम वाढलेला असताना मृत्यू आला तर मूढ योनींत जन्मतो.

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥

karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam |rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam ||

सत्कर्माचे फळ सात्त्विक आणि निर्मळ सांगितले आहे; रजाचे फळ दुःख आहे; आणि तमाचे फळ अज्ञान आहे.

सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥

sattvātsaṃjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca |pramādamohau tamaso bhavato'jñānameva ca ||

सत्त्वापासून ज्ञान निर्माण होते, रजापासून लोभ; आणि तमापासून प्रमाद, मोह आणि अज्ञान निर्माण होतात.

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥

ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ |jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ ||

सत्त्वात स्थिर असलेले वर जातात; राजस मधे राहतात; आणि सर्वात खालच्या गुणात अडकलेले तामस खाली जातात.

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥

nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati |guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati ||

जेव्हा द्रष्टा गुणांशिवाय दुसऱ्या कोणालाही कर्ता पाहत नाही, आणि गुणांपलीकडील तत्त्व जाणतो, तेव्हा तो माझ्या स्वरूपाला पोहोचतो.

गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥

guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān |janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto'mṛtamaśnute ||

देह निर्माण करणाऱ्या या तीन गुणांच्या पलीकडे जाऊन देहधारी जन्म, मृत्यू, म्हातारपण आणि दुःख यांतून मुक्त होतो आणि अमृतत्व प्राप्त करतो.

कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥

kairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho |kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate ||

अर्जुन विचारतो: हे प्रभो, या तीन गुणांच्या पलीकडे गेलेल्या माणसाची लक्षणे कोणती? त्याचे आचरण कसे असते, आणि तो हे गुण कसे पार करतो?

प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥

prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava |na dveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati ||

श्रीकृष्ण म्हणतात: हे पांडवा, प्रकाश, प्रवृत्ती आणि मोह आले तरी तो त्यांचा द्वेष करत नाही, आणि गेले तरी त्यांची इच्छा करत नाही.

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥

udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate |guṇā vartanta ityeva yo'vatiṣṭhati neṅgate ||

तो उदासीनासारखा बसतो आणि गुण त्याला विचलित करत नाहीत. गुणच आपले काम करत आहेत हे जाणून तो स्थिर राहतो आणि डळमळत नाही.

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥

samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ ||

तो दुःख-सुखात सारखा राहतो आणि स्वतःत स्थिर असतो; त्याला मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोने सारखेच वाटतात. प्रिय-अप्रिय यांत तो सम, धीर, आणि निंदा-स्तुती यांत सारखाच असतो.

मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥

mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ |sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate ||

जो मान-अपमानात सम, मित्र-शत्रूंविषयी सम आहे, आणि ज्याने स्वार्थाने सुरू केलेले सर्व उद्योग सोडले आहेत, त्याला गुणातीत म्हणतात.

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥

brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca |śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca ||

कारण ब्रह्माचा, अमर आणि अविनाशी तत्त्वाचा, शाश्वत धर्माचा आणि परिपूर्ण सुखाचा आधार मीच आहे.