पुरुषोत्तम योग

अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखागुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।अधश्च मूलान्यनुसंततानिकर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥

adhaścordhvaṃ prasṛtāstasya śākhāguṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ |adhaśca mūlānyanusaṃtatānikarmānubandhīni manuṣyaloke ||

त्याच्या फांद्या खाली आणि वर पसरल्या आहेत, गुणांनी पोसलेल्या, आणि इंद्रियविषय ही त्यांची पालवी आहे. खाली मनुष्यलोकात त्याची मुळे दूरवर पसरली आहेत, जी माणसांना कर्माशी बांधतात.

न रूपमस्येह तथोपलभ्यतेनान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा ।अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल-मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥

na rūpamasyeha tathopalabhyatenānto na cādirna ca saṃpratiṣṭhā |aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūla-masaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā ||

येथे त्याचे खरे रूप दिसत नाही, ना त्याचा शेवट, ना सुरुवात, ना त्याचा आधार. खोलवर रुजलेला हा वृक्ष अनासक्तीच्या मजबूत कुऱ्हाडीने तोडून,

ततः पदं तत्परिमार्गितव्यंयस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्येयतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥

tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃyasmingatā na nivartanti bhūyaḥ |tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadyeyataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī ||

मग ते पद शोधावे, जिथे पोहोचलेले परत येत नाहीत, आणि असे म्हणावे की ज्या आदिपुरुषापासून हा प्राचीन संसारप्रवाह निघाला, त्यालाच मी शरण जातो.

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषाअध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै-र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥

nirmānamohā jitasaṅgadoṣāadhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ |dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñai-rgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat ||

जे मान आणि मोह यांपासून मुक्त आहेत, ज्यांनी आसक्तीचा दोष जिंकला आहे, जे सदैव आत्मचिंतनात आहेत, ज्यांच्या कामना शमल्या आहेत, आणि जे सुख-दुःख नावाच्या द्वंद्वांतून सुटले आहेत, ते ज्ञानी त्या अविनाशी पदाला पोहोचतात.

न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥

na tadbhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ |yadgatvā na nivartante taddhāma paramaṃ mama ||

त्याला ना सूर्य उजळतो, ना चंद्र, ना अग्नी. जिथे गेल्यावर कोणी परत येत नाही, तेच माझे परम धाम आहे.

शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥

śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ |gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt ||

हा देहाचा स्वामी जेव्हा देह धारण करतो आणि जेव्हा तो सोडतो, तेव्हा ही इंद्रिये बरोबर नेतो, जसा वारा फुलांतून सुगंध नेतो.

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥

śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca |adhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasevate ||

कान, डोळा, त्वचा, जीभ, नाक आणि मन यांच्या आधाराने तो इंद्रियविषयांचा अनुभव घेतो.

उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥

utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam |vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ ||

मूढ लोक त्याला देह सोडताना, देहात राहताना किंवा गुणांशी जोडून भोग घेताना पाहू शकत नाहीत. ज्ञानदृष्टी असलेले त्याला पाहतात.

यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥

yatanto yoginaścainaṃ paśyantyātmanyavasthitam |yatanto'pyakṛtātmāno nainaṃ paśyantyacetasaḥ ||

प्रयत्न करणारे योगी त्याला आपल्या अंतरात स्थित पाहतात. पण ज्यांचे मन तयार नाही, ते अविचारी लोक प्रयत्न करूनही त्याला पाहू शकत नाहीत.

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥

yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam |yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam ||

सूर्यातील जे तेज संपूर्ण जग उजळते, आणि जे तेज चंद्रात आणि अग्नीत आहे, ते तेज माझेच आहे असे जाण.

गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥

gāmāviśya ca bhūtāni dhārayāmyahamojasā |puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ ||

पृथ्वीत प्रवेश करून मी आपल्या सामर्थ्याने सर्व प्राण्यांना धारण करतो. आणि रसमय सोम (चंद्र) होऊन मी सर्व वनस्पतींचे पोषण करतो.

अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥

ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ |prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham ||

मी वैश्वानर म्हणजे जठराग्नी होऊन प्राण्यांच्या देहात राहतो, आणि प्राण व अपान यांच्याशी जोडून चार प्रकारचे अन्न पचवतो.

द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥

dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca |kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate ||

या जगात दोन प्रकारचे पुरुष आहेत: क्षर (नाशवंत) आणि अक्षर (अविनाशी). सर्व प्राणी क्षर आहेत, आणि जो कूटस्थ म्हणजे न बदलणारा, त्याला अक्षर म्हणतात.

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥

uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ |yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ ||

पण उत्तम पुरुष यांहून वेगळा आहे, ज्याला परमात्मा म्हणतात: तो अविनाशी ईश्वर, जो तिन्ही लोकांत प्रवेश करून त्यांचे धारण करतो.

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥

yasmātkṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ |ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ ||

मी क्षराच्या पलीकडे आहे आणि अक्षराहूनही श्रेष्ठ आहे, म्हणून जगात आणि वेदांत मी पुरुषोत्तम नावाने प्रसिद्ध आहे.

यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥

yo māmevamasaṃmūḍho jānāti puruṣottamam |sa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvena bhārata ||

हे भारता, जो मोहमुक्त होऊन मला असा पुरुषोत्तम म्हणून जाणतो, तो सर्वज्ञ होतो आणि पूर्ण भावाने माझी भक्ती करतो.

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।एतद्‌बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥

iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha |etadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata ||

हे निष्पाप भारता, अशा रीतीने मी तुला हे अत्यंत गुह्य शास्त्र सांगितले. हे समजून माणूस बुद्धिमान आणि कृतार्थ होतो.