दैवी आणि आसुरी संपत्तीच्या विभागाचा योग

अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥

ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam |dayā bhūteṣvaloluptvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam ||

अहिंसा, सत्य, क्रोध नसणे, त्याग, शांती, कोणाची चहाडी न करणे, सर्व प्राण्यांवर दया, लोभ नसणे, मृदुता, लज्जा आणि चंचलपणा नसणे,

तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥

tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā |bhavanti saṃpadaṃ daivīmabhijātasya bhārata ||

तेज, क्षमा, धैर्य, शुचिता, कोणाशी वैर न ठेवणे आणि अतिगर्व नसणे: हे भारता, हे दैवी संपत्ती घेऊन जन्मलेल्याचे गुण आहेत.

दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम् ॥

dambho darpo'bhimānaśca krodhaḥ pāruṣyameva ca |ajñānaṃ cābhijātasya pārtha saṃpadamāsurīm ||

हे पार्था, दांभिकपणा, गर्व, अभिमान, क्रोध, कठोरपणा आणि अज्ञान, ही आसुरी संपत्ती घेऊन जन्मलेल्याची लक्षणे आहेत.

दैवी संपद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।मा शुचः संपदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥

daivī saṃpadvimokṣāya nibandhāyāsurī matā |mā śucaḥ saṃpadaṃ daivīmabhijāto'si pāṇḍava ||

दैवी संपत्ती मोक्षासाठी आणि आसुरी संपत्ती बंधनासाठी मानली आहे. हे पांडवा, शोक करू नकोस, तू दैवी संपत्ती घेऊन जन्मला आहेस.

द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च ।दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥

dvau bhūtasargau loke'smindaiva āsura eva ca |daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu ||

या जगात दोन प्रकारचे प्राणी आहेत, दैवी आणि आसुरी. दैवीचे वर्णन विस्ताराने झाले; हे पार्था, आता माझ्याकडून आसुरीविषयी ऐक.

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥

pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidurāsurāḥ |na śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate ||

आसुरी स्वभावाच्या लोकांना काय करावे आणि काय करू नये हे कळत नाही. त्यांच्यात ना शुचिता असते, ना सदाचार, ना सत्य.

असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।अपरस्परसंभूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥

asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvaram |aparasparasaṃbhūtaṃ kimanyatkāmahaitukam ||

ते म्हणतात की हे जग असत्य आहे, त्याला आधार नाही आणि ईश्वर नाही; ते केवळ परस्पर संयोगातून झाले आहे आणि त्याचे कारण फक्त कामना आहे, दुसरे काय?

एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya naṣṭātmāno'lpabuddhayaḥ |prabhavantyugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato'hitāḥ ||

हीच दृष्टी धरून, हरवलेले आणि अल्पबुद्धी असलेले हे लोक क्रूर कर्मे करत जगाचे शत्रू बनून त्याच्या नाशासाठी उभे राहतात.

काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।मोहाद्‌गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥

kāmamāśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ |mohādgṛhītvāsadgrāhānpravartante'śucivratāḥ ||

कधीही न भरणाऱ्या कामनेचा आश्रय घेऊन, दंभ, मान आणि मद यांनी भरलेले, मोहामुळे चुकीच्या कल्पना धरून, ते अशुद्ध हेतूंनी वागतात.

चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥

cintāmaparimeyāṃ ca pralayāntāmupāśritāḥ |kāmopabhogaparamā etāvaditi niścitāḥ ||

मृत्यूपर्यंत चालणाऱ्या अगणित चिंतांनी वेढलेले, भोग हेच सर्वोच्च ध्येय मानून, ते खात्रीने मानतात की एवढेच सर्व काही आहे.

आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥

āśāpāśaśatairbaddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ |īhante kāmabhogārthamanyāyenārthasañcayān ||

आशेच्या शेकडो पाशांनी बांधलेले, काम आणि क्रोध यांच्या अधीन झालेले, ते भोगासाठी अन्यायाने धनसंचय करण्याचा प्रयत्न करतात.

इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥

idamadya mayā labdhamimaṃ prāpsye manoratham |idamastīdamapi me bhaviṣyati punardhanam ||

ते विचार करतात: आज मी हे मिळवले, आता ही इच्छा पूर्ण करीन. हे धन माझे आहे, आणि पुढे आणखी धनही माझे होईल.

असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥

asau mayā hataḥ śatrurhaniṣye cāparānapi |īśvaro'hamahaṃ bhogī siddho'haṃ balavānsukhī ||

त्या शत्रूला मी मारले, आणि इतरांनाही मारीन. मीच स्वामी आहे, मी भोगणारा आहे, मी यशस्वी, बलवान आणि सुखी आहे.

आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥

āḍhyo'bhijanavānasmi ko'nyo'sti sadṛśo mayā |yakṣye dāsyāmi modiṣya ityajñānavimohitāḥ ||

मी श्रीमंत आणि उच्च कुळातला आहे; माझ्यासारखा दुसरा कोण आहे? मी यज्ञ करीन, दान देईन, मौज करीन. अज्ञानाने मोहित होऊन ते असा विचार करतात.

अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥

anekacittavibhrāntā mohajālasamāvṛtāḥ |prasaktāḥ kāmabhogeṣu patanti narake'śucau ||

अनेक विचारांनी भरकटलेले, मोहाच्या जाळ्यात अडकलेले, भोगांत बुडालेले ते अपवित्र नरकात पडतात.

आत्मसंभाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥

ātmasaṃbhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ |yajante nāmayajñaiste dambhenāvidhipūrvakam ||

स्वतःला मोठे मानणारे, ताठर, धन आणि मान यांच्या मदाने धुंद, ते दिखाव्यासाठी, विधी न पाळता, केवळ नावापुरते यज्ञ करतात.

अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥

ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ |māmātmaparadeheṣu pradviṣanto'bhyasūyakāḥ ||

अहंकार, बळ, गर्व, काम आणि क्रोध यांचा आश्रय घेणारे हे मत्सरी लोक आपल्या आणि इतरांच्या देहात राहणाऱ्या माझा द्वेष करतात.

तानहं द्विषतः क्रुरान्संसारेषु नराधमान् ।क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥

tānahaṃ dviṣataḥ krurānsaṃsāreṣu narādhamān |kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu ||

त्या द्वेष करणाऱ्या, क्रूर, अशुभ आणि अधम माणसांना मी संसारात पुन्हा पुन्हा आसुरी योनींतच टाकतो.

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥

āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani |māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim ||

हे कौंतेया, आसुरी योनींत पडून, जन्मोजन्मी मोहित राहून, ते मला न मिळवताच आणखी अधम गतीला जातात.

एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥

etairvimuktaḥ kaunteya tamodvāraistribhirnaraḥ |ācaratyātmanaḥ śreyastato yāti parāṃ gatim ||

हे कौंतेया, अंधाराच्या या तीन द्वारांतून सुटलेला माणूस आपल्या खऱ्या कल्याणाचे आचरण करतो, आणि मग परम गतीला पोहोचतो.

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥

yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartate kāmakārataḥ |na sa siddhimavāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim ||

जो शास्त्रविधी सोडून इच्छेनुसार मनमानी वागतो, त्याला ना सिद्धी मिळते, ना सुख, ना परम गती.

तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥

tasmācchāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau |jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartumihārhasi ||

म्हणून काय करावे आणि काय करू नये याच्या निर्णयात शास्त्र हेच तुझे प्रमाण आहे. शास्त्राने सांगितलेले जाणून तू येथे आपले कर्म करावेस.