कर्मयोग

ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥

jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana |tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava ||

अर्जुन म्हणाला: हे जनार्दना, जर तुला बुद्धी कर्मापेक्षा श्रेष्ठ वाटते, तर हे केशवा, मला या भयंकर कर्मात का गुंतवतोस?

व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥

vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me |tadekaṃ vada niścitya yena śreyo'hamāpnuyām ||

तुझे बोलणे संमिश्र वाटते आणि माझी बुद्धी गोंधळते. ज्यामुळे माझे खरे कल्याण होईल ती एक गोष्ट मला निश्चितपणे सांग.

लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥

loke'smindvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha |jñānayogena sāṃkhyānāṃ karmayogena yoginām ||

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे निष्पाप अर्जुना, या जगात मी पूर्वी दोन मार्ग सांगितले आहेत: चिंतनशील (सांख्य) लोकांसाठी ज्ञानमार्ग, आणि कर्मशील (योगी) लोकांसाठी कर्ममार्ग.

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥

na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute |na ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati ||

फक्त कर्म सुरू न केल्याने माणूस कर्मबंधनातून मुक्त होत नाही, आणि केवळ त्याग केल्याने कोणाला सिद्धी मिळत नाही.

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥

na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt |kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ ||

कोणीही क्षणभरही कर्म केल्याशिवाय राहू शकत नाही. प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले गुण प्रत्येकाकडून, इच्छा असो वा नसो, कर्म करवून घेतात.

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥

karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran |indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate ||

जो शरीराने कर्म थांबवून बसतो पण मनात विषयांचे चिंतन करत राहतो, तो स्वतःला फसवतो आणि त्याला दांभिक म्हणतात.

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥

yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna |karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate ||

पण हे अर्जुना, जो मनाने इंद्रियांवर ताबा ठेवून, आसक्तीशिवाय शरीराने कर्मयोग आचरतो, तो श्रेष्ठ आहे.

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥

niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ |śarīrayātrāpi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ ||

तुझे नियत कर्म कर, कारण कर्म न करण्यापेक्षा कर्म करणे श्रेष्ठ आहे. कर्माशिवाय तुझ्या शरीराचा निर्वाहसुद्धा होणार नाही.

यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥

yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ |tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara ||

यज्ञासाठी, म्हणजे अर्पणासाठी केलेले कर्म सोडून, इतर कर्म या जगाला बांधते. म्हणून हे कौंतेया, आसक्ती सोडून अर्पणभावाने कर्म कर.

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥

sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ |anena prasaviṣyadhvameṣa vo'stviṣṭakāmadhuk ||

सुरुवातीला प्रजापतीने यज्ञासह प्रजा निर्माण केली आणि म्हटले: याद्वारे तुम्ही वाढा आणि समृद्ध व्हा; हा तुमच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणारा होवो.

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥

devānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ |parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha ||

या यज्ञाने देवांना संतुष्ट करा, आणि देव तुम्हाला संतुष्ट करोत. असे एकमेकांची काळजी घेत तुम्ही परम कल्याण प्राप्त कराल.

इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥

iṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ |tairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ ||

यज्ञाने प्रसन्न होऊन देव तुम्हाला हव्या त्या गोष्टी देतील. पण जो त्यांनी दिलेले काहीही परत न देता भोगतो, तो खरोखर चोर आहे.

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥

yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ |bhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt ||

जे सज्जन यज्ञातून उरलेले अन्न खातात ते सर्व पापांतून मुक्त होतात. पण जे फक्त स्वतःसाठी स्वयंपाक करतात ते पापच खातात.

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥

annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ |yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ ||

प्राणी अन्नापासून होतात, अन्न पावसापासून होते, पाऊस यज्ञापासून होतो, आणि यज्ञ कर्मापासून उत्पन्न होतो.

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥

karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam |tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam ||

हे जाण की कर्म वेदापासून उत्पन्न होते, आणि वेद अविनाशी परमात्म्यापासून. म्हणून सर्वव्यापी ब्रह्म सदैव यज्ञात स्थित आहे.

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥

evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ |aghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati ||

हे पार्था, जो हे फिरणारे चक्र पुढे चालवत नाही आणि फक्त इंद्रियसुखात रमतो, त्याचे जीवन पापमय आणि व्यर्थ आहे.

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥

yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ |ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate ||

पण जो माणूस आत्म्यातच रमतो, आत्म्यानेच तृप्त असतो आणि आत्म्यातच संतुष्ट असतो, त्याच्यासाठी कोणतेही कर्तव्य उरत नाही.

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana |na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ ||

अशा माणसाला कर्म करून काही मिळवायचे नसते आणि न करून काही गमवायचे नसते, आणि तो कोणत्याही प्राण्यावर कशासाठीही अवलंबून नसतो.

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥

karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ |lokasaṃgrahamevāpi saṃpaśyankartumarhasi ||

राजा जनक आणि इतरांनी कर्मानेच सिद्धी मिळवली. जगाचे कल्याण (लोकसंग्रह) लक्षात घेऊनही तू कर्म केले पाहिजेस.

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन ।नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥

na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiṃcana |nānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi ||

हे पार्था, तिन्ही लोकांत मला करण्यासारखे काही नाही, मिळवण्यासारखे काही नाही, तरीही मी कर्म करत राहतो.

यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥

yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ |mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||

कारण मी जर कधी अथकपणे कर्म करणे थांबवले, तर हे पार्था, लोक सर्व प्रकारे माझ्याच मार्गाने जातील.

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥

utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham |saṃkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ ||

मी कर्म केले नाही तर हे लोक नष्ट होतील. मी अव्यवस्थेचे कारण होईन आणि या सर्व लोकांचे नुकसान करीन.

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥

saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata |kuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlokasaṃgraham ||

हे भारता, जसे अज्ञानी लोक आसक्तीने कर्म करतात, तसे ज्ञानी माणसाने जगाचे कल्याण इच्छून आसक्तीशिवाय कर्म करावे.

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥

na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṅginām |joṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran ||

ज्ञानी माणसाने कर्मात गुंतलेल्या सामान्य लोकांच्या बुद्धीत गोंधळ निर्माण करू नये. उलट स्वतः निष्ठेने कर्म करत इतरांनाही सर्व कामांत प्रोत्साहन द्यावे.

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥

prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ |ahaṃkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate ||

सर्व कर्मे प्रकृतीच्या गुणांकडून घडतात. पण अहंकाराने मोहित झालेला माणूस समजतो, 'मीच कर्ता आहे.'

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥

tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ |guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate ||

पण हे महाबाहो, जो गुण आणि कर्मांच्या विभागाचे सत्य जाणतो, आणि गुणच गुणांत वावरतात हे समजतो, तो आसक्त होत नाही.

प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥

prakṛterguṇasaṃmūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu |tānakṛtsnavido mandānkṛtsnavinna vicālayet ||

प्रकृतीच्या गुणांनी मोहित झालेले लोक गुणांच्या कर्मांत आसक्त होतात. पूर्ण सत्य जाणणाऱ्याने अर्धवट जाणणाऱ्यांना विचलित करू नये.

मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥

mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā |nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ ||

आपली सर्व कर्मे मला अर्पण करून, मन आत्म्यात स्थिर करून, इच्छा आणि 'माझे' या भावनेपासून मुक्त होऊन, मनाची तळमळ न ठेवता युद्ध कर.

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥

ye me matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ |śraddhāvanto'nasūyanto mucyante te'pi karmabhiḥ ||

जे लोक श्रद्धेने आणि दोष न काढता माझ्या या उपदेशाचे सदैव पालन करतात, तेही कर्मबंधनातून मुक्त होतात.

ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥

ye tvetadabhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam |sarvajñānavimūḍhāṃstānviddhi naṣṭānacetasaḥ ||

पण जे माझ्या उपदेशात दोष काढतात आणि त्याचे पालन करत नाहीत, त्यांना सर्व ज्ञानाबाबत मोहित, विवेकहीन आणि नष्ट झालेले समज.

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥

sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi |prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati ||

ज्ञानी माणूसही आपल्या स्वभावानुसारच वागतो. सर्व प्राणी आपल्या स्वभावाप्रमाणे चालतात, मग केवळ दडपून काय साधणार?

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥

indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau |tayorna vaśamāgacchettau hyasya paripanthinau ||

प्रत्येक इंद्रियाचा आपल्या विषयांबद्दल राग आणि द्वेष असतो. या दोघांच्या आहारी जाऊ नये, कारण ते मार्गातील शत्रू आहेत.

अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥

atha kena prayukto'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ |anicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ ||

अर्जुन म्हणाला: हे वार्ष्णेया, मग माणूस कोणाच्या प्रेरणेने, इच्छा नसतानाही, जणू बळजबरीने पाप करतो?

काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥

kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ |mahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam ||

श्रीकृष्ण म्हणाले: हा काम (इच्छा) आहे, हा क्रोध आहे, जो रजोगुणापासून, म्हणजे अस्वस्थ लालसेच्या गुणापासून जन्मतो. तो कधीही तृप्त होत नाही आणि महापापी आहे. यालाच इथे शत्रू जाण.

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥

dhūmenāvriyate vahniryathādarśo malena ca |yatholbenāvṛto garbhastathā tenedamāvṛtam ||

जसा अग्नी धुराने, आरसा धुळीने आणि गर्भ वारेने झाकलेला असतो, तसे ज्ञान कामाने झाकलेले असते.

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥

āvṛtaṃ jñānametena jñānino nityavairiṇā |kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca ||

हे कौंतेया, ज्ञानी लोकांचा हा कायमचा शत्रू, काम, कधीही न भरणाऱ्या अग्नीसारखा जळत ज्ञानाला झाकून टाकतो.

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥

indriyāṇi mano buddhirasyādhiṣṭhānamucyate |etairvimohayatyeṣa jñānamāvṛtya dehinam ||

इंद्रिये, मन आणि बुद्धी ही कामाची राहण्याची ठिकाणे सांगितली आहेत. यांच्याद्वारेच तो ज्ञान झाकून देहधारी जीवाला मोहात पाडतो.

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥

tasmāttvamindriyāṇyādau niyamya bharatarṣabha |pāpmānaṃ prajahi hyenaṃ jñānavijñānanāśanam ||

म्हणून हे भरतश्रेष्ठा, आधी आपली इंद्रिये ताब्यात आण, आणि मग ज्ञान व विज्ञान नष्ट करणाऱ्या या पापी शत्रूचा नाश कर.

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥

indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ |manasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ ||

इंद्रिये शरीरापेक्षा श्रेष्ठ सांगितली आहेत, मन इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ, बुद्धी मनापेक्षा श्रेष्ठ, आणि जो बुद्धीपेक्षाही श्रेष्ठ तो आत्मा.

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥

evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanā |jahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam ||

असे आत्म्याला बुद्धीपेक्षा श्रेष्ठ जाणून, आत्म्याच्या साहाय्याने मनाला स्थिर करून, हे महाबाहो, कामरूपी या दुर्जय शत्रूला जिंक.