ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥

imaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam |vivasvānmanave prāha manurikṣvākave'bravīt ||

श्रीकृष्ण म्हणाले: मी हा अविनाशी योग सूर्यदेव विवस्वानाला शिकवला. विवस्वानाने तो मनूला सांगितला, आणि मनूने राजा इक्ष्वाकूला.

एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥

evaṃ paramparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ |sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa ||

अशा प्रकारे परंपरेने चालत आलेला हा योग राजर्षींनी जाणला. पण हे परंतपा, दीर्घ काळानंतर हा योग जगातून लोप पावला.

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥

sa evāyaṃ mayā te'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ |bhakto'si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam ||

तोच प्राचीन योग मी आज तुला सांगितला आहे, कारण तू माझा भक्त आणि मित्र आहेस. हे परम रहस्य आहे.

अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥

aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ |kathametadvijānīyāṃ tvamādau proktavāniti ||

अर्जुन म्हणाला: तुझा जन्म नंतरचा आणि विवस्वानाचा खूप आधीचा. तू सुरुवातीला त्याला हे शिकवलेस हे मी कसे समजू?

बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥

bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna |tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa ||

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे अर्जुना, माझे आणि तुझे अनेक जन्म होऊन गेले आहेत. ते सर्व मी जाणतो, पण तू जाणत नाहीस.

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥

ajo'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi san |prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya saṃbhavāmyātmamāyayā ||

मी अजन्मा आहे, माझे स्वरूप अविनाशी आहे, आणि मी सर्व प्राण्यांचा स्वामी आहे, तरीही आपल्या प्रकृतीला अधीन ठेवून आपल्या मायेने (शक्तीने) मी प्रकट होतो.

जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥

janma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ |tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so'rjuna ||

हे अर्जुना, जो माझा दिव्य जन्म आणि कर्म खऱ्या अर्थाने जाणतो, तो देह सोडल्यावर पुन्हा जन्म घेत नाही, तो मला प्राप्त होतो.

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥

vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ |bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ ||

आसक्ती, भय आणि क्रोधापासून मुक्त, माझ्यात तल्लीन आणि माझ्या आश्रयाला राहून, ज्ञानरूपी तपाने शुद्ध झालेले अनेक लोक माझ्या स्वरूपाला प्राप्त झाले आहेत.

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥

ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham |mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||

जे मला ज्या प्रकारे भजतात, त्यांना मीही त्याच प्रकारे स्वीकारतो. हे पार्था, लोक सर्व प्रकारे माझ्याच मार्गाने चालतात.

काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥

kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ |kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā ||

ज्यांना इथे आपल्या कामात यश हवे असते ते देवतांची उपासना करतात, कारण मनुष्यलोकात अशा कर्माचे फळ लवकर मिळते.

चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥

cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ |tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam ||

चार वर्ण मी गुण आणि कर्मांच्या विभागणीनुसार निर्माण केले आहेत. मी त्यांचा कर्ता असलो तरी मला अविनाशी आणि अकर्ता जाण.

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥

na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā |iti māṃ yo'bhijānāti karmabhirna sa badhyate ||

कर्मे मला लिप्त करत नाहीत, आणि मला कर्मफळाची इच्छा नाही. जो मला असे जाणतो तो कर्मांनी बांधला जात नाही.

एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥

evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ |kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam ||

हे जाणून प्राचीन काळातील मुमुक्षूंनीही कर्म केले. म्हणून पूर्वजांनी फार पूर्वी केले तसे तूही कर्म कर.

किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥

kiṃ karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitāḥ |tatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase'śubhāt ||

कर्म काय आणि अकर्म काय? याबाबत ज्ञानीही गोंधळतात. मी तुला कर्माचे स्वरूप सांगतो, जे जाणून तू अशुभापासून मुक्त होशील.

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥

karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ |akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ ||

कर्म काय, विकर्म (चुकीचे कर्म) काय आणि अकर्म काय, हे समजून घेतले पाहिजे. कर्माची गती फार गहन आहे.

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ |sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt ||

जो कर्मात अकर्म आणि अकर्मात कर्म पाहतो, तो माणसांमध्ये बुद्धिमान आहे. तो सर्व कर्मे करत असूनही योगी आहे.

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः ।ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥

yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ |jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ ||

ज्याच्या सर्व कार्यांत स्वार्थी इच्छा आणि संकल्प नसतात, आणि ज्याची कर्मे ज्ञानाग्नीत जळून गेली आहेत, त्याला ज्ञानी लोक पंडित म्हणतात.

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः ॥

tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ |karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiṃcitkaroti saḥ ||

कर्मफळाची आसक्ती सोडून, सदैव संतुष्ट आणि कशावरही अवलंबून न राहता, तो कर्मात पूर्ण गुंतलेला असूनही प्रत्यक्षात काहीच करत नाही.

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥

nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ |śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam ||

लालसा न ठेवता, मन आणि शरीर ताब्यात ठेवून, सर्व मालकीची भावना सोडून आणि फक्त शरीरासाठी आवश्यक कर्म करत, त्याला कोणतेही पाप लागत नाही.

यदृच्छालाभसंतुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥

yadṛcchālābhasaṃtuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ |samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate ||

आपोआप जे मिळेल त्यात संतुष्ट, द्वंद्वांच्या पलीकडे, मत्सरापासून मुक्त आणि यश-अपयशात सम असलेला, कर्म करत असूनही बांधला जात नाही.

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥

gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ |yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate ||

जो आसक्तीपासून मुक्त आहे, ज्याचे मन ज्ञानात स्थिर आहे, आणि जो यज्ञासाठी कर्म करतो, त्याची सर्व कर्मे पूर्णपणे विलीन होतात.

ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥

brahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam |brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā ||

अर्पणाची क्रिया ब्रह्म, अर्पण केलेली वस्तू ब्रह्म, ब्रह्मरूप अग्नीत ब्रह्मानेच आहुती दिली जाते. जो प्रत्येक कर्मात ब्रह्म पाहतो तो ब्रह्मालाच प्राप्त होतो.

दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥

daivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate |brahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati ||

काही योगी देवतांसाठी यज्ञ करतात. तर इतर ब्रह्मरूप अग्नीत यज्ञानेच यज्ञाचे अर्पण करतात.

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥

śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati |śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati ||

काही लोक श्रवण आणि इतर इंद्रियांचे संयमाच्या अग्नीत अर्पण करतात. तर इतर लोक शब्द आदी विषयांचे इंद्रियांच्या अग्नीत अर्पण करतात.

सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥

sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare |ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite ||

काही लोक इंद्रियांची आणि प्राणांची सर्व कर्मे ज्ञानाने प्रज्वलित झालेल्या आत्मसंयमरूप योगाग्नीत अर्पण करतात.

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥

dravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare |svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ ||

काही लोक धनाचा, काही तपाचा, काही योगसाधनेचा यज्ञ करतात, तर काही दृढव्रती लोक शास्त्राध्ययन आणि ज्ञानाचा यज्ञ करतात.

अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥

apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe'pānaṃ tathāpare |prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ ||

काही लोक प्राणायामात निष्ठ राहून प्राणाचे (आत येणाऱ्या श्वासाचे) अपानात (बाहेर जाणाऱ्या श्वासात) आणि अपानाचे प्राणात अर्पण करतात, आणि दोघांची गती रोखतात.

अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥

apare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati |sarve'pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ ||

आणखी काही लोक आहार नियमित करून प्राणांचे प्राणांत अर्पण करतात. हे सर्व यज्ञ जाणणारे आहेत, आणि यज्ञाने त्यांची पापे नष्ट होतात.

यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥

yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam |nāyaṃ loko'styayajñasya kuto'nyaḥ kurusattama ||

यज्ञातून उरलेले अमृत खाणारे सनातन ब्रह्माला प्राप्त होतात. हे कुरुश्रेष्ठा, यज्ञ न करणाऱ्याला हा लोकही नाही, तर परलोक कसा मिळणार?

एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥

evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe |karmajānviddhi tānsarvānevaṃ jñātvā vimokṣyase ||

असे अनेक यज्ञ वेदांत सांगितले आहेत. ते सर्व कर्मापासून उत्पन्न होतात हे जाण; हे जाणून तू मुक्त होशील.

श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥

śreyāndravyamayādyajñājjñānayajñaḥ parantapa |sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate ||

हे परंतपा, वस्तूंनी केलेल्या यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ आहे, कारण हे पार्था, सर्व कर्मे शेवटी ज्ञानातच पूर्ण होतात.

तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥

tadviddhi praṇipātena paripraśnena sevayā |upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ ||

हे नम्रपणे नमस्कार करून, प्रश्न विचारून आणि सेवा करून शिक. सत्य पाहिलेले ज्ञानी तुला हे ज्ञान शिकवतील.

यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥

yajjñātvā na punarmohamevaṃ yāsyasi pāṇḍava |yena bhūtānyaśeṣeṇa drakṣyasyātmanyatho mayi ||

हे पांडवा, हे जाणल्यावर तू पुन्हा कधीही अशा मोहात पडणार नाहीस. याद्वारे तू सर्व प्राण्यांना आपल्यात, आणि मग माझ्यात पाहशील.

अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥

api cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ |sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ santariṣyasi ||

तू सर्व पाप्यांमध्ये सर्वात मोठा पापी असलास, तरी ज्ञानाच्या नावेनेच सर्व पापांच्या पलीकडे जाशील.

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ।ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥

yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute'rjuna |jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā ||

हे अर्जुना, जसा प्रज्वलित अग्नी लाकडांची राख करतो, तसा ज्ञानाग्नी सर्व कर्मांची राख करतो.

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ।ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥

śraddhāvām̐llabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ |jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati ||

जो श्रद्धावान आहे, त्यात निष्ठ आहे आणि इंद्रिये ताब्यात ठेवतो, त्याला ज्ञान मिळते. ज्ञान मिळाल्यावर तो लवकरच परम शांती प्राप्त करतो.

अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥

ajñaścāśraddadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati |nāyaṃ loko'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ ||

पण जो अज्ञानी आहे, श्रद्धाहीन आहे आणि संशयाने भरलेला आहे, त्याचा नाश होतो. संशयी माणसाला ना हा लोक, ना परलोक, ना कोणतेही सुख.

योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ।आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ॥

yogasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasaṃchinnasaṃśayam |ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya ||

हे धनंजया, ज्याने योगाने कर्मांचे बंधन सोडले आहे, ज्याचे संशय ज्ञानाने छेदले गेले आहेत आणि जो आत्मस्थ आहे, त्याला कर्मे बांधत नाहीत.

तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥

tasmādajñānasambhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥ |chittvainaṃ saṃśayaṃ yogamātiṣṭhottiṣṭha bhārata ||

म्हणून हे भारता, अज्ञानातून जन्मलेला तुझ्या हृदयातील हा संशय ज्ञानाच्या तलवारीने छेदून टाक. योगात स्थिर होऊन उभा राहा.