कर्मसंन्यासयोग

संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥

saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi |yacchreya etayorekaṃ tanme brūhi suniścitam ||

अर्जुन म्हणाला: हे कृष्णा, तू कर्मसंन्यासाची स्तुती करतोस आणि पुन्हा कर्मयोगाचीही. या दोघांपैकी जे एक श्रेयस्कर असेल ते मला निश्चितपणे सांग.

संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥

saṃnyāsaḥ karmayogaśca niḥśreyasakarāvubhau |tayostu karmasaṃnyāsātkarmayogo viśiṣyate ||

श्रीकृष्ण म्हणाले: कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग दोन्ही परम कल्याण देतात. पण या दोघांत कर्मयोग कर्मसंन्यासापेक्षा श्रेष्ठ आहे.

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥

jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati |nirdvandvo hi mahābāho sukhaṃ bandhātpramucyate ||

जो कोणाचा द्वेष करत नाही आणि कशाची इच्छा धरत नाही, त्याला नित्य संन्यासीच समजावे. हे महाबाहो, द्वंद्वांपासून मुक्त असा माणूस सहज बंधनातून सुटतो.

सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥

sāṃkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ |ekamapyāsthitaḥ samyagubhayorvindate phalam ||

फक्त अपरिपक्व लोक, ज्ञानी नव्हे, सांख्य (ज्ञान) आणि योग (कर्म) यांना वेगळे म्हणतात. जो यांपैकी एकातही नीट स्थिर आहे त्याला दोन्हींचे फळ मिळते.

यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स: पश्यति ॥

yatsāṃkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate |ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa: paśyati ||

ज्ञानमार्गी ज्या अवस्थेला पोहोचतात, कर्मयोगीही त्याच अवस्थेला पोहोचतात. जो सांख्य आणि योग एक पाहतो तोच खरे पाहतो.

संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥

saṃnyāsastu mahābāho duḥkhamāptumayogataḥ |yogayukto munirbrahma nacireṇādhigacchati ||

पण हे महाबाहो, योगाशिवाय खरा संन्यास साधणे कठीण आहे. योगयुक्त मुनी लवकरच ब्रह्माला प्राप्त होतो.

योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥

yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ |sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate ||

जो योगयुक्त आहे, ज्याचे मन शुद्ध आहे, जो संयमी आहे आणि ज्याने इंद्रिये जिंकली आहेत, जो आपल्या आत्म्याला सर्व प्राण्यांचा आत्मा पाहतो, तो कर्म करत असूनही लिप्त होत नाही.

नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।पश्यञ्श्रृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्‌गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥

naiva kiṃcitkaromīti yukto manyeta tattvavit |paśyañśrṛṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan ||

सत्य जाणणारा योगी पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, वास घेताना, खाताना, चालताना, झोपताना आणि श्वास घेतानाही समजतो, 'मी काहीच करत नाही,'

प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥

pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi |indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan ||

आणि बोलताना, सोडताना, धरताना, डोळे उघडताना आणि मिटतानाही, हे समजतो की फक्त इंद्रिये आपल्या विषयांत वावरत आहेत.

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥

kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi |yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye ||

योगी आसक्ती सोडून, केवळ आत्मशुद्धीसाठी, शरीर, मन, बुद्धी आणि इंद्रियांनी कर्म करतात.

युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥

yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnoti naiṣṭhikīm |ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate ||

योगयुक्त माणूस कर्मफळ सोडून कायमची शांती मिळवतो. योगरहित माणूस इच्छेमुळे फळाला चिकटून बांधला जातो.

सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥

sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī |navadvāre pure dehī naiva kurvanna kārayan ||

मनाने सर्व कर्मांचा त्याग करून, संयमी देहधारी आत्मा नऊ दारांच्या नगरात, म्हणजे शरीरात, सुखाने राहतो, काही करत नाही आणि करवतही नाही.

न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥

na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ |na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate ||

ईश्वर जगासाठी कर्तेपणा, कर्मे किंवा कर्म आणि फळ यांचा संबंध निर्माण करत नाही. हे सर्व स्वभावाने (प्रकृतीने) घडते.

नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥

nādatte kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ |ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ ||

सर्वव्यापी ईश्वर कोणाचे पाप किंवा पुण्य घेत नाही. अज्ञानाने ज्ञान झाकले आहे, त्यामुळे प्राणी मोहित होतात.

ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥

jñānena tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ |teṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam ||

पण ज्यांचे अज्ञान आत्मज्ञानाने नष्ट झाले आहे, त्यांचे ज्ञान सूर्यासारखे प्रकाशून परम सत्य प्रकट करते.

तद्‌बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥

tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ |gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ ||

ज्यांची बुद्धी आणि मन त्या (परमतत्त्वात) स्थिर आहे, जे त्यातच निष्ठ आहेत आणि त्यालाच परम ध्येय मानतात, ज्यांचे दोष ज्ञानाने धुतले गेले आहेत, ते अशा अवस्थेला जातात जिथून परत येणे नाही.

इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥

ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ |nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmādbrahmaṇi te sthitāḥ ||

ज्यांचे मन या समत्वात स्थिर आहे त्यांनी याच जीवनात जन्ममरणाचे चक्र जिंकले आहे. ब्रह्म निर्दोष आणि सर्वांत सम आहे, म्हणून ते ब्रह्मात स्थिर आहेत.

न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥

na prahṛṣyetpriyaṃ prāpya nodvijetprāpya cāpriyam |sthirabuddhirasaṃmūḍho brahmavidbrahmaṇi sthitaḥ ||

प्रिय मिळाल्यावर हुरळून जाऊ नये आणि अप्रिय मिळाल्यावर खचू नये. स्थिर बुद्धीचा, मोहमुक्त, ब्रह्म जाणणारा ब्रह्मात स्थिर असतो.

बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत् सुखम् ।स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥

bāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yat sukham |sa brahmayogayuktātmā sukhamakṣayamaśnute ||

जो बाह्य विषयांच्या स्पर्शात आसक्त नाही, तो आपल्या आतच सुख मिळवतो. योगाने ब्रह्माशी जोडलेला असा माणूस अक्षय सुख अनुभवतो.

ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥

ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te |ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ ||

विषयांच्या स्पर्शातून मिळणारी सुखे खरे तर दुःखाचीच कारणे आहेत. हे कौंतेया, त्यांना आदी आणि अंत असतो, आणि ज्ञानी त्यांत रमत नाहीत.

शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥

śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prākśarīravimokṣaṇāt |kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ ||

जो याच जीवनात, देह सुटण्यापूर्वी, काम आणि क्रोधाचा वेग सहन करू शकतो, तोच योगी आणि तोच सुखी.

योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥

yo'ntaḥsukho'ntarārāmastathāntarjyotireva yaḥ |sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto'dhigacchati ||

ज्याचे सुख आत आहे, ज्याचा आनंद आत आहे आणि ज्याचा प्रकाश आत आहे, तो योगी ब्रह्मरूप होऊन ब्रह्मनिर्वाण प्राप्त करतो.

लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥

labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ |chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ ||

ज्या मुनींचे दोष नाहीसे झाले आहेत, संशय छेदले गेले आहेत, जे संयमी आहेत आणि सर्व प्राण्यांच्या हितात रमतात, ते ब्रह्मनिर्वाण प्राप्त करतात.

कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥

kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām |abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām ||

जे साधक काम आणि क्रोधापासून मुक्त आहेत, ज्यांचे मन ताब्यात आहे आणि ज्यांनी आत्मा जाणला आहे, त्यांच्यासाठी ब्रह्मनिर्वाण सर्व बाजूंनी जवळच आहे.

स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥

sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhruvoḥ |prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau ||

बाह्य विषयांना बाहेरच ठेवून, दृष्टी भुवयांच्या मध्ये स्थिर करून, आणि नाकातून चालणारे आत आणि बाहेरचे श्वास सम करून,

यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥

yatendriyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ |vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ ||

ज्याने इंद्रिये, मन आणि बुद्धी जिंकली आहे, ज्याचे ध्येय मोक्ष आहे आणि जो इच्छा, भय आणि क्रोधापासून मुक्त आहे, तो मुनी सदैव मुक्तच आहे.

भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥

bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram |suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati ||

मला सर्व यज्ञ आणि तपांचा भोक्ता, सर्व लोकांचा महान ईश्वर आणि सर्व प्राण्यांचा मित्र जाणून माणूस शांती प्राप्त करतो.