ध्यानयोग (आत्मसंयमयोग)

अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥

anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ |sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnirna cākriyaḥ ||

श्रीकृष्ण म्हणाले: जो कर्मफळावर अवलंबून न राहता करण्याजोगे कर्म करतो तोच खरा संन्यासी आणि योगी, केवळ अग्निहोत्र आणि कर्मकांड सोडणारा नव्हे.

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।न ह्यसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन ॥

yaṃ saṃnyāsamiti prāhuryogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava |na hyasaṃnyastasaṃkalpo yogī bhavati kaścana ||

हे पांडवा, ज्याला संन्यास म्हणतात त्यालाच योग जाण, कारण स्वार्थी संकल्प सोडल्याशिवाय कोणी योगी होत नाही.

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥

ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate |yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate ||

जो साधक योगावर आरूढ होऊ इच्छितो त्याच्यासाठी कर्म हे साधन सांगितले आहे. जो योगारूढ झाला आहे त्याच्यासाठी शांती हे साधन सांगितले आहे.

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥

yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate |sarvasaṃkalpasaṃnyāsī yogārūḍhastadocyate ||

जेव्हा माणूस इंद्रियविषयांत किंवा कर्मांत आसक्त राहत नाही, आणि सर्व स्वार्थी संकल्प सोडतो, तेव्हा त्याला योगारूढ म्हणतात.

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥

bandhurātmātmanastasya yenātmaivātmanā jitaḥ |anātmanastu śatrutve vartetātmaiva śatruvat ||

ज्याने स्वतःला जिंकले आहे त्याचे मन त्याचा मित्र असते. पण ज्याने स्वतःला जिंकले नाही त्याचे मन शत्रूसारखे वागते.

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥

jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ |śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ ||

ज्याने स्वतःला जिंकले आहे आणि जो शांत आहे, त्याचा परमात्मा थंडी-उष्णता, सुख-दुःख आणि मान-अपमानात स्थिर राहतो.

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥

jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ |yukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ ||

जो योगी ज्ञान आणि विज्ञानाने तृप्त आहे, अचल आहे आणि ज्याने इंद्रिये जिंकली आहेत, ज्याला मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोने सारखेच आहेत, त्याला योगयुक्त म्हणतात.

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥

suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu |sādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate ||

जो हितचिंतक, मित्र, शत्रू, अपरिचित, तटस्थ, द्वेष करणारे, नातेवाईक, सज्जन आणि दुर्जन यांच्याविषयी समान भाव ठेवतो, तो सर्वांत श्रेष्ठ आहे.

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥

yogī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ |ekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ ||

योग्याने एकांतात एकटे राहून, मन आणि शरीर ताब्यात ठेवून, आशा आणि संग्रहापासून मुक्त होऊन, नेहमी मन एकाग्र करावे.

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥

śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ |nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram ||

स्वच्छ जागी, फार उंच नाही आणि फार खाली नाही असे, दर्भ, मृगाजिन आणि वस्त्राने आच्छादलेले स्थिर आसन मांडावे.

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥

tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ |upaviśyāsane yuñjyādyogamātmaviśuddhaye ||

त्या आसनावर बसून, मन एकाग्र करून आणि विचार व इंद्रिये ताब्यात ठेवून, आत्मशुद्धीसाठी योगाचा अभ्यास करावा.

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥

samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ |samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan ||

शरीर, डोके आणि मान सरळ आणि स्थिर ठेवून, दृष्टी नाकाच्या टोकावर स्थिर करून आणि इकडे-तिकडे न पाहता,

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥

praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivrate sthitaḥ |manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ ||

शांत आणि निर्भय होऊन, ब्रह्मचर्यव्रतात दृढ राहून, मन ताब्यात ठेवून आणि माझ्यात चित्त लावून, मलाच परम ध्येय मानत बसावे.

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥

yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ |śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati ||

अशा प्रकारे मन सतत एकाग्र ठेवत, संयमी मनाचा योगी ती शांती प्राप्त करतो जी परम निर्वाण आहे आणि माझ्यात स्थित आहे.

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।न चाति स्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥

nātyaśnatastu yogo'sti na caikāntamanaśnataḥ |na cāti svapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna ||

हे अर्जुना, योग फार खाणाऱ्यासाठी नाही आणि अजिबात न खाणाऱ्यासाठीही नाही, फार झोपणाऱ्यासाठी नाही आणि फार जागणाऱ्यासाठीही नाही.

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥

yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu |yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā ||

जो आहार-विहारात संतुलित आहे, कामात संतुलित प्रयत्न करतो, आणि झोप-जागेत संतुलित आहे, त्याच्यासाठी योग दुःख नष्ट करणारा होतो.

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥

yadā viniyataṃ cittamātmanyevāvatiṣṭhate |niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ityucyate tadā ||

जेव्हा नीट साधलेले मन केवळ आत्म्यात स्थिर होते आणि कशाचीही लालसा उरत नाही, तेव्हा माणसाला योगयुक्त म्हणतात.

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥

yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā |yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati ||

जेव्हा योगाभ्यासाने आवरलेले मन शांत होते, आणि जेव्हा माणूस स्वतःद्वारे आत्मा पाहून आत्म्यातच संतुष्ट राहतो,

सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥

sukhamātyantikaṃ yattad buddhigrāhyamatīndriyam |vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ ||

जेव्हा माणूस ते अमर्याद सुख जाणतो जे बुद्धीने ग्रहण होते आणि इंद्रियांपलीकडे आहे, आणि त्यात स्थिर होऊन सत्यापासून कधी ढळत नाही,

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥

yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ |yasminsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate ||

जे मिळाल्यावर तो दुसरा कोणताही लाभ त्याहून मोठा मानत नाही, आणि ज्यात स्थिर राहून तो मोठ्या दुःखानेही डळमळत नाही,

तं विद्याद्‌दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥

taṃ vidyādduḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam |sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā ||

त्यालाच योग जाण: दुःखाशी असलेला संबंध तुटणे. या योगाचा अभ्यास दृढ निश्चयाने आणि न खचणाऱ्या मनाने करावा.

संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥

saṃkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśeṣataḥ |manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ ||

स्वार्थी संकल्पांतून जन्मलेल्या सर्व इच्छा पूर्णपणे सोडून, आणि मनाने सर्व इंद्रियांना सर्व बाजूंनी आवरून,

शनैः शनैरुपरमेद्‌बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥

śanaiḥ śanairuparamedbuddhyā dhṛtigṛhītayā |ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcidapi cintayet ||

हळूहळू, धैर्ययुक्त बुद्धीने, शांत होत जावे. मन आत्म्यात स्थिर करून दुसरे काहीही चिंतन करू नये.

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥

yato yato niścarati manaścañcalamasthiram |tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet ||

जेव्हा जेव्हा चंचल आणि अस्थिर मन भटकते, तेव्हा तेव्हा त्याला तिथून परत आणून आत्म्याच्या ताब्यात आणावे.

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥

praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam |upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam ||

त्या योग्याला परम सुख मिळते ज्याचे मन शांत आहे, ज्याचा रजोगुण शमला आहे, जो निष्पाप आहे आणि ब्रह्मरूप झाला आहे.

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥

yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ |sukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute ||

अशा प्रकारे मन सतत एकाग्र ठेवत, निष्पाप योगी सहजपणे ब्रह्मसंपर्काचे अमर्याद सुख अनुभवतो.

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥

sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ ||

योगयुक्त मनाचा माणूस सर्व प्राण्यांत आत्मा आणि आत्म्यात सर्व प्राणी पाहतो. तो सर्वत्र समान पाहतो.

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥

yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati |tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati ||

जो मला सर्वत्र पाहतो आणि सर्व काही माझ्यात पाहतो, त्याला मी कधी दुरावत नाही, आणि तो मला कधी दुरावत नाही.

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥

sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajatyekatvamāsthitaḥ |sarvathā vartamāno'pi sa yogī mayi vartate ||

जो योगी एकत्वात स्थिर होऊन सर्व प्राण्यांत राहणाऱ्या मला भजतो, तो कसाही राहिला तरी माझ्यातच राहतो.

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥

ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo'rjuna |sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ ||

हे अर्जुना, जो इतरांना स्वतःसारखे मानून सर्वत्र सुख आणि दुःख समान पाहतो, तो सर्वश्रेष्ठ योगी मानला जातो.

योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥

yo'yaṃ yogastvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana |etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvātsthitiṃ sthirām ||

अर्जुन म्हणाला: हे मधुसूदना, तू सांगितलेला हा समत्वयोग, मनाच्या चंचलतेमुळे, फार काळ टिकेल असे मला दिसत नाही.

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्‌दृढम् ।तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥

cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavaddṛḍham |tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyoriva suduṣkaram ||

हे कृष्णा, मन फार चंचल, क्षोभ करणारे, बलवान आणि हट्टी आहे. ते ताब्यात ठेवणे वाऱ्याला आवरण्याइतके कठीण आहे असे मला वाटते.

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥

asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ |vaśyātmanā tu yatatā śakyo'vāptumupāyataḥ ||

माझे मत आहे की ज्याने मन ताब्यात ठेवले नाही त्याला योग साधणे कठीण आहे. पण जो संयमी आहे आणि प्रयत्न करत राहतो, तो योग्य उपायाने तो प्राप्त करू शकतो.

अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥

ayatiḥ śraddhayopeto yogāccalitamānasaḥ |aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati ||

अर्जुन म्हणाला: हे कृष्णा, ज्याच्यात श्रद्धा आहे पण जो पुरेसा प्रयत्न करत नाही, ज्याचे मन ध्येय गाठण्यापूर्वी योगापासून ढळते, त्याची काय गती होते?

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥

kaccinnobhayavibhraṣṭaśchinnābhramiva naśyati |apratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi ||

हे महाबाहो, ऐहिक यश आणि आध्यात्मिक ध्येय दोन्हींपासून वंचित होऊन, आधाराशिवाय आणि ब्रह्ममार्गात भरकटलेला, तो फाटलेल्या ढगासारखा नष्ट होत नाही ना?

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥

etanme saṃśayaṃ kṛṣṇa chettumarhasyaśeṣataḥ |tvadanyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hyupapadyate ||

हे कृष्णा, माझा हा संशय पूर्णपणे दूर कर. तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीही तो मिटवू शकत नाही.

पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।न हि कल्याणकृत्कश्चिद्‌दुर्गतिं तात गच्छति ॥

pārtha naiveha nāmutra vināśastasya vidyate |na hi kalyāṇakṛtkaściddurgatiṃ tāta gacchati ||

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पार्था, अशा माणसाचा ना इहलोकात नाश होतो, ना परलोकात. कारण बाबा रे, चांगले करणारा कोणीही दुर्गतीला जात नाही.

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥

prāpya puṇyakṛtāṃ lokānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥ |śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate ||

योगभ्रष्ट माणूस पुण्यवानांच्या लोकांत जाऊन अनेक वर्षे राहतो, आणि मग सदाचारी आणि श्रीमंत लोकांच्या घरी जन्म घेतो.

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥

athavā yogināmeva kule bhavati dhīmatām |etaddhi durlabhataraṃ loke janma yadīdṛśam ||

किंवा तो ज्ञानी योग्यांच्या कुळातच जन्म घेतो. असा जन्म या जगात मिळणे फार दुर्लभ आहे.

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥

tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam |yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana ||

तिथे त्याला पूर्वजन्मीची बुद्धी पुन्हा प्राप्त होते, आणि हे कुरुनंदना, तिथून तो पुन्हा सिद्धीसाठी प्रयत्न करतो.

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥

pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo'pi saḥ |jijñāsurapi yogasya śabdabrahmātivartate ||

पूर्वीच्या अभ्यासामुळे तो जणू आपोआप त्या दिशेने ओढला जातो. योग जाणण्याची केवळ इच्छा असणाराही वेदांच्या कर्मकांडात्मक शब्दांच्या पलीकडे जातो.

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥

prayatnādyatamānastu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ |anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim ||

पण जो योगी मनापासून प्रयत्न करतो, ज्याचे दोष धुतले गेले आहेत आणि जो अनेक जन्मांत सिद्ध झाला आहे, तो परम गती प्राप्त करतो.

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥

tapasvibhyo'dhiko yogī jñānibhyo'pi mato'dhikaḥ |karmibhyaścādhiko yogī tasmādyogī bhavārjuna ||

योगी तपस्व्यांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, ज्ञान्यांपेक्षाही श्रेष्ठ मानला जातो, आणि कर्मकांड करणाऱ्यांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे. म्हणून हे अर्जुना, योगी हो.

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥

yogināmapi sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā |śraddhāvān bhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ ||

आणि सर्व योग्यांमध्येही, जो श्रद्धेने, आपले अंतःकरण माझ्यात लावून मला भजतो, त्याला मी सर्वश्रेष्ठ योगी मानतो.