ज्ञान आणि विज्ञानाचा योग

मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥

mayyāsaktamanāḥ pārtha yogaṃ yuñjanmadāśrayaḥ |asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tacchṛṇu ||

कृष्ण म्हणाले: अर्जुना, मन माझ्यात लावून, माझा आश्रय घेऊन योगाचा अभ्यास करताना तू मला पूर्णपणे आणि निःसंशय कसे जाणशील ते ऐक.

ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥

jñānaṃ te'haṃ savijñānamidaṃ vakṣyāmyaśeṣataḥ |yajjñātvā neha bhūyo'nyajjñātavyamavaśiṣyate ||

मी तुला हे ज्ञान त्याच्या अनुभवासह संपूर्ण सांगेन. ते जाणल्यावर या जगात आणखी काही जाणायचे उरत नाही.

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥

manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścidyatati siddhaye |yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ ||

हजारो माणसांमध्ये एखादाच सिद्धीसाठी प्रयत्न करतो. आणि प्रयत्न करणाऱ्यांपैकीही एखादाच मला खऱ्या स्वरूपात जाणतो.

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥

bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca |ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā ||

पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू, आकाश, मन, बुद्धी आणि अहंकार: हे माझ्या प्रकृतीचे आठ वेगवेगळे भाग आहेत.

अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥

apareyamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām |jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat ||

ही माझी खालची प्रकृती आहे. पण हे महाबाहो, माझी आणखी एक श्रेष्ठ प्रकृती जाण, ती म्हणजे जीवतत्त्व, जिने हे सारे जग धरून ठेवले आहे.

एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥

etadyonīni bhūtāni sarvāṇītyupadhāraya |ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā ||

सर्व प्राणी या दोन प्रकृतींपासून जन्मतात हे लक्षात घे. मीच सर्व जगाचा उगम आहे आणि त्याचा लयही मीच आहे.

रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥

raso'hamapsu kaunteya prabhāsmi śaśisūryayoḥ |praṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu ||

मी पाण्यातील चव आहे, चंद्र आणि सूर्यातील प्रकाश आहे, सर्व वेदांतील ओंकार आहे, आकाशातील शब्द आहे आणि माणसांतील पौरुष आहे.

पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥

puṇyo gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaścāsmi vibhāvasau |jīvanaṃ sarvabhūteṣu tapaścāsmi tapasviṣu ||

मी पृथ्वीचा पवित्र सुगंध आहे आणि अग्नीचे तेज आहे. मी सर्व प्राण्यांतील जीवन आहे आणि तपस्व्यांचे तप आहे.

बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥

bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam |buddhirbuddhimatāmasmi tejastejasvināmaham ||

अर्जुना, मला सर्व प्राण्यांचे सनातन बीज जाण. मी बुद्धिमानांची बुद्धी आहे आणि तेजस्वींचे तेज आहे.

बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥

balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitam |dharmāviruddho bhūteṣu kāmo'smi bharatarṣabha ||

मी बलवानांचे ते बळ आहे जे कामना आणि आसक्तीपासून मुक्त आहे. सर्व प्राण्यांमध्ये मी धर्माच्या विरुद्ध नसलेली इच्छा आहे.

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥

ye caiva sāttvikā bhāvā rājasāstāmasāśca ye |matta eveti tānviddhi na tvahaṃ teṣu te mayi ||

सात्त्विक, राजस आणि तामस असे सर्व भाव माझ्यापासूनच उत्पन्न होतात. तरीही मी त्यांच्यात नाही, ते माझ्यात आहेत.

त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥

tribhirguṇamayairbhāvairebhiḥ sarvamidaṃ jagat |mohitaṃ nābhijānāti māmebhyaḥ paramavyayam ||

तीन गुणांनी बनलेल्या या भावांनी मोहित होऊन सारे जग मला ओळखत नाही, जो मी यांच्या पलीकडे आणि अविनाशी आहे.

न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥

na māṃ duṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ |māyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvamāśritāḥ ||

दुष्कर्म करणारे, मूढ आणि अधम लोक मला शरण येत नाहीत. मायेने त्यांचे ज्ञान हिरावले आहे आणि त्यांनी आसुरी स्वभाव धरला आहे.

चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥

caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino'rjuna |ārto jijñāsurarthārthī jñānī ca bharatarṣabha ||

अर्जुना, चार प्रकारचे पुण्यवान लोक मला भजतात: संकटात सापडलेला, जिज्ञासू, काही मिळवू इच्छिणारा आणि ज्ञानी.

तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥

teṣāṃ jñānī nityayukta ekabhaktirviśiṣyate |priyo hi jñānino'tyarthamahaṃ sa ca mama priyaḥ ||

यांच्यापैकी सदैव माझ्याशी जोडलेला आणि केवळ माझी भक्ती करणारा ज्ञानी श्रेष्ठ आहे. मी ज्ञानीला अत्यंत प्रिय आहे आणि तो मला प्रिय आहे.

उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥

udārāḥ sarva evaite jñānī tvātmaiva me matam |āsthitaḥ sa hi yuktātmā māmevānuttamāṃ gatim ||

हे सर्वच उदार आहेत, पण ज्ञानी तर माझाच आत्मा आहे असे मी मानतो. स्थिर मनाचा तो मलाच सर्वोच्च गती मानून माझ्यात स्थिर असतो.

कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥

kāmaistaistairhṛtajñānāḥ prapadyante'nyadevatāḥ |taṃ taṃ niyamamāsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā ||

ज्यांचे ज्ञान निरनिराळ्या कामनांनी हिरावले आहे, ते आपल्या स्वभावानुसार वेगवेगळे नियम पाळून इतर देवतांना शरण जातात.

यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥

yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitumicchati |tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmeva vidadhāmyaham ||

जो भक्त श्रद्धेने ज्या रूपाची पूजा करू इच्छितो, त्याची त्याच रूपातील श्रद्धा मी अढळ करतो.

स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥

sa tayā śraddhayā yuktastasyārādhanamīhate |labhate ca tataḥ kāmānmayaiva vihitānhi tān ||

त्या श्रद्धेने युक्त होऊन तो त्या रूपाची आराधना करतो आणि आपल्या इच्छा पूर्ण करून घेतो. पण त्या इच्छा खरे तर मीच पूर्ण करतो.

अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥

antavattu phalaṃ teṣāṃ tadbhavatyalpamedhasām |devāndevayajo yānti madbhaktā yānti māmapi ||

पण अल्पबुद्धी लोकांना मिळणारे फळ नाशवंत असते. देवतांची पूजा करणारे देवतांकडे जातात, माझे भक्त माझ्याकडे येतात.

अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥

avyaktaṃ vyaktimāpannaṃ manyante māmabuddhayaḥ |paraṃ bhāvamajānanto mamāvyayamanuttamam ||

अज्ञानी लोकांना वाटते की मी अव्यक्त असून केवळ दिसणारे रूप धारण केले आहे. ते माझे श्रेष्ठ, अविनाशी आणि सर्वोत्तम स्वरूप जाणत नाहीत.

नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥

nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ |mūḍho'yaṃ nābhijānāti loko māmajamavyayam ||

माझ्या योगमायेने झाकलेला मी सर्वांना प्रकट होत नाही. हे मोहित जग मला, अजन्मा आणि अविनाशीला, ओळखत नाही.

वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥

vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna |bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaścana ||

अर्जुना, मी भूतकाळातील, वर्तमानातील आणि भविष्यातील सर्व प्राण्यांना जाणतो. पण मला कोणीही जाणत नाही.

इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥

icchādveṣasamutthena dvandvamohena bhārata |sarvabhūtāni saṃmohaṃ sarge yānti parantapa ||

जन्मापासूनच सर्व प्राणी इच्छा आणि द्वेष यांतून निर्माण होणाऱ्या सुखदुःखासारख्या द्वंद्वांच्या मोहात पडतात.

येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥

yeṣāṃ tvantagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām |te dvandvamohanirmuktā bhajante māṃ dṛḍhavratāḥ ||

पण ज्यांचे पाप संपले आहे असे पुण्यकर्मी लोक द्वंद्वांच्या मोहातून सुटून दृढ निश्चयाने मला भजतात.

जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥

jarāmaraṇamokṣāya māmāśritya yatanti ye |te brahma tadviduḥ kṛtsnamadhyātmaṃ karma cākhilam ||

जे माझा आश्रय घेऊन जरा आणि मरण यांतून सुटण्याचा प्रयत्न करतात, ते ब्रह्म, संपूर्ण अध्यात्म आणि सर्व कर्म जाणतात.

साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥

sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ |prayāṇakāle'pi ca māṃ te viduryuktacetasaḥ ||

जे मला अधिभूत, अधिदैव आणि अधियज्ञ यांसह जाणतात, ते स्थिर चित्ताचे लोक मृत्यूच्या वेळीही मला जाणतात.