अक्षर ब्रह्माचा योग

किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥

kiṃ tadbrahma kimadhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama |adhibhūtaṃ ca kiṃ proktamadhidaivaṃ kimucyate ||

अर्जुन म्हणाला: हे पुरुषोत्तमा, ते ब्रह्म काय आहे? अध्यात्म काय आहे? कर्म काय आहे? अधिभूत कशाला म्हणतात आणि अधिदैव कशाला म्हणतात?

अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥

adhiyajñaḥ kathaṃ ko'tra dehe'sminmadhusūdana |prayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo'si niyatātmabhiḥ ||

या देहात अधियज्ञ कोण आहे आणि कसा? आणि संयमी लोक मृत्यूच्या वेळी तुम्हाला कसे जाणतात?

अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥

akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo'dhyātmamucyate |bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ ||

कृष्ण म्हणाले: अविनाशी परम तत्त्व म्हणजे ब्रह्म. प्रत्येक प्राण्यातील त्याचे अस्तित्व म्हणजे अध्यात्म. प्राण्यांना जन्म देणारी सृजनशक्ती म्हणजे कर्म.

अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥

adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam |adhiyajño'hamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara ||

नाशवंत वस्तूंचे जग म्हणजे अधिभूत. विराट पुरुष म्हणजे अधिदैव. आणि या देहात मी स्वतःच अधियज्ञ आहे.

यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥

yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram |taṃ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ ||

अर्जुना, अंतकाळी माणूस ज्या भावाचे स्मरण करत देह सोडतो, त्याच भावाला तो पोहोचतो, कारण तो सदा त्यातच रमलेला असतो.

अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥

abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā |paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan ||

अर्जुना, अभ्यासाने साधलेल्या आणि इतरत्र न भटकणाऱ्या मनाने परम दिव्य पुरुषाचे चिंतन करणारा त्यालाच पोहोचतो.

कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥

kaviṃ purāṇamanuśāsitāramaṇoraṇīyāṃsamanusmaredyaḥ |sarvasya dhātāramacintyarūpamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt ||

जो सर्वज्ञ, पुरातन, सर्वांचा नियंता, सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म, सर्वांचा आधार, अचिंत्य रूपाचा आणि अंधाराच्या पलीकडे सूर्यासारखा तेजस्वी आहे, त्याचे स्मरण करावे.

प्रयाणकाले मनसाचलेनभक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक्स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥

prayāṇakāle manasācalenabhaktyā yukto yogabalena caiva |bhruvormadhye prāṇamāveśya samyaksa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam ||

प्रयाणकाळी स्थिर मनाने, भक्ती आणि योगबळाने युक्त होऊन, प्राण दोन भुवयांच्या मध्ये नीट स्थिर करून तो त्या परम दिव्य पुरुषाला प्राप्त होतो.

यदक्षरं वेदविदो वदन्तिविशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्तितत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥

yadakṣaraṃ vedavido vadantiviśanti yadyatayo vītarāgāḥ |yadicchanto brahmacaryaṃ carantitatte padaṃ saṃgraheṇa pravakṣye ||

ज्याला वेद जाणणारे अक्षर म्हणतात, ज्यात विरक्त यती प्रवेश करतात, आणि ज्याच्या इच्छेने लोक ब्रह्मचर्य पाळतात, ते पद मी तुला थोडक्यात सांगतो.

सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥

sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca |mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇamāsthito yogadhāraṇām ||

इंद्रियांची सर्व द्वारे आवरून, मन हृदयात स्थिर करून, प्राण मस्तकात ठेवून, योगधारणेत स्थिर होऊन,

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥

omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran |yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim ||

ब्रह्मरूप एकाक्षर ओंकाराचा उच्चार करत आणि माझे स्मरण करत जो देह सोडून जातो, तो परम गतीला पोहोचतो.

मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥

māmupetya punarjanma duḥkhālayamaśāśvatam |nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ ||

मला येऊन मिळालेले, परम सिद्धी प्राप्त केलेले हे महात्मे दुःखाचे घर आणि अशाश्वत असलेला पुनर्जन्म पुन्हा घेत नाहीत.

आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥

ābrahmabhuvanāllokāḥ punarāvartino'rjuna |māmupetya tu kaunteya punarjanma na vidyate ||

अर्जुना, ब्रह्मलोकापर्यंतच्या सर्व लोकांतून परत यावे लागते. पण मला प्राप्त झाल्यावर पुनर्जन्म नाही.

सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥

sahasrayugaparyantamaharyadbrahmaṇo viduḥ |rātriṃ yugasahasrāntāṃ te'horātravido janāḥ ||

जे दिवस आणि रात्रीचे खरे माप जाणतात, त्यांना ठाऊक असते की ब्रह्मदेवाचा एक दिवस हजार युगांचा असतो आणि त्याची रात्रही हजार युगांची असते.

अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥

avyaktādvyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgame |rātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake ||

ब्रह्मदेवाचा दिवस सुरू होताच सर्व व्यक्त गोष्टी अव्यक्तातून प्रकट होतात. रात्र येताच त्या पुन्हा त्याच अव्यक्तात लीन होतात.

भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥

bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate |rātryāgame'vaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgame ||

अर्जुना, हाच प्राणिसमूह पुन्हा पुन्हा जन्म घेऊन रात्र आली की विवश होऊन लय पावतो आणि दिवस आला की पुन्हा प्रकट होतो.

परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥

parastasmāttu bhāvo'nyo'vyakto'vyaktātsanātanaḥ |yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati ||

पण त्या अव्यक्ताच्याही पलीकडे आणखी एक सनातन अव्यक्त भाव आहे, जो सर्व प्राणी नष्ट झाले तरी नष्ट होत नाही.

अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥

avyakto'kṣara ityuktastamāhuḥ paramāṃ gatim |yaṃ prāpya na nivartante taddhāma paramaṃ mama ||

त्या अव्यक्ताला अक्षर म्हटले आहे आणि त्यालाच परम गती म्हणतात. ज्याला प्राप्त झाल्यावर कोणी परत येत नाही, ते माझे परम धाम आहे.

पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥

puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā |yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvamidaṃ tatam ||

अर्जुना, ज्याच्यात सर्व प्राणी राहतात आणि ज्याने हे सर्व व्यापले आहे, तो परम पुरुष अनन्य भक्तीनेच प्राप्त होतो.

यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥

yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yoginaḥ |prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha ||

अर्जुना, आता मी तुला तो काळ सांगतो ज्यात देह सोडणारे योगी परत येत नाहीत किंवा परत येतात.

अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥

agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam |tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ ||

अग्नी, प्रकाश, दिवस, शुक्ल पक्ष आणि उत्तरायणाचे सहा महिने: या मार्गाने जाणारे ब्रह्मज्ञानी लोक ब्रह्माला पोहोचतात.

धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥

dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam |tatra cāndramasaṃ jyotiryogī prāpya nivartate ||

धूर, रात्र, कृष्ण पक्ष आणि दक्षिणायनाचे सहा महिने: या मार्गाने जाणारा योगी चंद्रज्योती प्राप्त करून परत येतो.

शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥

śuklakṛṣṇe gatī hyete jagataḥ śāśvate mate |ekayā yātyanāvṛttimanyayāvartate punaḥ ||

जगाचे हे दोन मार्ग, शुक्ल आणि कृष्ण, शाश्वत मानले जातात. एकाने जाणारा परत येत नाही, दुसऱ्याने जाणारा पुन्हा परत येतो.

नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥

naite sṛtī pārtha jānanyogī muhyati kaścana |tasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna ||

अर्जुना, हे दोन मार्ग जाणणारा कोणताही योगी मोहात पडत नाही. म्हणून सर्व काळी योगयुक्त राहा.

वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैवदानेषु यत् पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वायोगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥

vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caivadāneṣu yat puṇyaphalaṃ pradiṣṭam |atyeti tatsarvamidaṃ viditvāyogī paraṃ sthānamupaiti cādyam ||

वेद, यज्ञ, तप आणि दान यांचे जे पुण्यफळ सांगितले आहे, ते सर्व हे जाणणारा योगी ओलांडून जातो आणि परम आद्य स्थानाला पोहोचतो.