राजविद्या आणि राजगुह्याचा योग

इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥

idaṃ tu te guhyatamaṃ pravakṣyāmyanasūyave |jñānaṃ vijñānasahitaṃ yajjñātvā mokṣyase'śubhāt ||

कृष्ण म्हणाले: तू दोष पाहत नाहीस, म्हणून आता मी तुला हे अत्यंत गुह्य ज्ञान विज्ञानासह सांगतो. ते जाणून तू अशुभापासून मुक्त होशील.

राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥

rājavidyā rājaguhyaṃ pavitramidamuttamam |pratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartumavyayam ||

ही सर्व विद्यांची राजविद्या आणि सर्व गुपितांचे राजगुह्य आहे, अत्यंत पवित्र आणि उत्तम. ती प्रत्यक्ष अनुभवता येते, धर्माला धरून आहे, आचरणात आणायला अतिशय सुखकर आहे आणि अविनाशी आहे.

अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥

aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya parantapa |aprāpya māṃ nivartante mṛtyusaṃsāravartmani ||

अर्जुना, ज्यांना या धर्मावर श्रद्धा नाही ते मला प्राप्त न होता मृत्यू आणि संसाराच्या मार्गात परत फिरतात.

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥

mayā tatamidaṃ sarvaṃ jagadavyaktamūrtinā |matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ ||

माझ्या अव्यक्त रूपाने हे सारे जग व्यापले आहे. सर्व प्राणी माझ्यात आहेत, पण मी त्यांच्यात नाही.

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥

na ca matsthāni bhūtāni paśya me yogamaiśvaram |bhūtabhṛnna ca bhūtastho mamātmā bhūtabhāvanaḥ ||

आणि तरीही प्राणी माझ्यात नाहीत: माझा हा ईश्वरी योग पाहा. माझा आत्मा सर्व प्राण्यांना धारण करतो आणि निर्माण करतो, तरी त्यांच्यात राहत नाही.

यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥

yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ sarvatrago mahān |tathā sarvāṇi bhūtāni matsthānītyupadhāraya ||

जसा सर्वत्र संचार करणारा प्रचंड वायू नेहमी आकाशात असतो, तसेच सर्व प्राणी माझ्यात आहेत असे समज.

सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥

sarvabhūtāni kaunteya prakṛtiṃ yānti māmikām |kalpakṣaye punastāni kalpādau visṛjāmyaham ||

अर्जुना, कल्पाच्या शेवटी सर्व प्राणी माझ्या प्रकृतीत लीन होतात. पुढच्या कल्पाच्या आरंभी मी त्यांना पुन्हा निर्माण करतो.

प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥

prakṛtiṃ svāmavaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ |bhūtagrāmamimaṃ kṛtsnamavaśaṃ prakṛtervaśāt ||

माझी प्रकृती हाती घेऊन मी हा सारा प्राणिसमूह पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो, जो प्रकृतीच्या अधीन असल्याने परवश आहे.

न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ।उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥

na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya |udāsīnavadāsīnamasaktaṃ teṣu karmasu ||

अर्जुना, ही कर्मे मला बांधत नाहीत, कारण मी त्या कर्मांविषयी अनासक्त राहून उदासीनासारखा असतो.

मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥

mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram |hetunānena kaunteya jagadviparivartate ||

अर्जुना, माझ्या अध्यक्षतेखाली प्रकृती चराचर सर्व निर्माण करते. याच कारणाने जगाचे चक्र फिरत राहते.

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥

avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam |paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram ||

मूढ लोक मानवी देह धारण केलेल्या मला तुच्छ लेखतात, कारण सर्व भूतांचा महेश्वर म्हणून माझे परम स्वरूप ते जाणत नाहीत.

मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥

moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ |rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohinīṃ śritāḥ ||

त्यांच्या आशा, कर्मे आणि ज्ञान व्यर्थ असते. विवेक नसल्याने ते मोहात पाडणाऱ्या राक्षसी आणि आसुरी स्वभावाचा आश्रय घेतात.

महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥

mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ |bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam ||

पण अर्जुना, दैवी प्रकृतीचा आश्रय घेतलेले महात्मे मला सर्व भूतांचे अविनाशी आदिकारण जाणून अनन्य मनाने भजतात.

सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥

satataṃ kīrtayanto māṃ yatantaśca dṛḍhavratāḥ |namasyantaśca māṃ bhaktyā nityayuktā upāsate ||

ते सतत माझे कीर्तन करत, दृढ व्रताने प्रयत्न करत, भक्तीने मला नमस्कार करत, नित्य युक्त राहून माझी उपासना करतात.

ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥

jñānayajñena cāpyanye yajanto māmupāsate |ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatomukham ||

इतर काही ज्ञानयज्ञाने माझी उपासना करतात: कोणी एकत्वाने, कोणी वेगळेपणाने, तर कोणी सर्वत्र मुख असलेल्या मला अनेक प्रकारांनी.

अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥

ahaṃ kraturahaṃ yajñaḥ svadhāhamahamauṣadham |mantro'hamahamevājyamahamagnirahaṃ hutam ||

मी क्रतू आहे, मी यज्ञ आहे, मी पितरांना दिली जाणारी स्वधा आहे, मी औषधी आहे. मी मंत्र आहे, मी तूप आहे, मी अग्नी आहे आणि मीच आहुती आहे.

पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्साम यजुरेव च ॥

pitāhamasya jagato mātā dhātā pitāmahaḥ |vedyaṃ pavitramoṃkāra ṛksāma yajureva ca ||

मी या जगाचा पिता, माता, धारणकर्ता आणि पितामह आहे. जाणण्याजोगा, पवित्र करणारा, ओंकार, तसेच ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेद मीच आहे.

गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ॥

gatirbhartā prabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛt |prabhavaḥ pralayaḥ sthānaṃ nidhānaṃ bījamavyayam ||

मी गती, भरणपोषण करणारा, प्रभू, साक्षी, निवास, आश्रय आणि सुहृद आहे. मी उत्पत्ती आणि प्रलय, आधार, निधान आणि अविनाशी बीज आहे.

तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥

tapāmyahamahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmyutsṛjāmi ca |amṛtaṃ caiva mṛtyuśca sadasaccāhamarjuna ||

मी उष्णता देतो. मी पाऊस अडवतो आणि पाडतो. अर्जुना, मी अमृतही आहे आणि मृत्यूही, सत् आणि असत् मीच आहे.

त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापायज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक-मश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥

traividyā māṃ somapāḥ pūtapāpāyajñairiṣṭvā svargatiṃ prārthayante |te puṇyamāsādya surendraloka-maśnanti divyāndivi devabhogān ||

तीन वेद जाणणारे, सोमपान करणारे आणि पापांतून शुद्ध झालेले लोक यज्ञांनी माझे पूजन करून स्वर्गप्राप्तीची प्रार्थना करतात. पुण्याने इंद्रलोकाला पोहोचून ते तेथे देवांचे दिव्य भोग भोगतात.

ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालंक्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्नागतागतं कामकामा लभन्ते ॥

te taṃ bhuktvā svargalokaṃ viśālaṃkṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti |evaṃ trayīdharmamanuprapannāgatāgataṃ kāmakāmā labhante ||

तो विशाल स्वर्ग भोगून पुण्य संपल्यावर ते पुन्हा मृत्युलोकात येतात. अशा प्रकारे वैदिक कर्मकांड पाळत आणि भोगांची इच्छा धरत ते येत जात राहतात.

येऽप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥

ye'pyanyadevatābhaktā yajante śraddhayānvitāḥ |te'pi māmeva kaunteya yajantyavidhipūrvakam ||

अर्जुना, जे भक्त श्रद्धेने इतर देवतांची पूजा करतात, तेही खरे तर माझीच पूजा करतात, जरी विधिपूर्वक नसली तरी.

अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥

ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhureva ca |na tu māmabhijānanti tattvenātaścyavanti te ||

कारण सर्व यज्ञांचा भोक्ता आणि स्वामी मीच आहे. पण ते मला तत्त्वतः जाणत नाहीत, म्हणून ते पुन्हा खाली येतात.

यान्ति देवव्रता देवान्पितॄन्यान्ति पितृव्रताः ।भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥

yānti devavratā devānpitṝnyānti pitṛvratāḥ |bhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājino'pi mām ||

देवांचे व्रत करणारे देवांकडे जातात, पितरांचे व्रत करणारे पितरांकडे, भूतांची पूजा करणारे भूतांकडे, आणि माझी पूजा करणारे माझ्याकडे येतात.

शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥

śubhāśubhaphalairevaṃ mokṣyase karmabandhanaiḥ |saṃnyāsayogayuktātmā vimukto māmupaiṣyasi ||

अशा रीतीने तू कर्मांच्या शुभ आणि अशुभ फळांच्या बंधनांतून मुक्त होशील. संन्यासयोगात स्थिर चित्ताने तू मुक्त होऊन मला येऊन मिळशील.

समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥

samo'haṃ sarvabhūteṣu na me dveṣyo'sti na priyaḥ |ye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpyaham ||

मी सर्व प्राण्यांना समान आहे. मला कोणी द्वेष्य नाही आणि कोणी विशेष प्रिय नाही. पण जे भक्तीने मला भजतात, ते माझ्यात आहेत आणि मी त्यांच्यात आहे.

अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥

api cetsudurācāro bhajate māmananyabhāk |sādhureva sa mantavyaḥ samyagvyavasito hi saḥ ||

अत्यंत दुराचारी माणूसही जर अनन्य भक्तीने मला भजत असेल, तर त्याला साधूच मानावे, कारण त्याने योग्य निश्चय केला आहे.

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।कौन्तेय प्रति जानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥

kṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ nigacchati |kaunteya prati jānīhi na me bhaktaḥ praṇaśyati ||

असा माणूस लवकरच धर्मात्मा होतो आणि शाश्वत शांती मिळवतो. अर्जुना, निश्चित जाण की माझा भक्त कधीही नाश पावत नाही.

मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥

māṃ hi pārtha vyapāśritya ye'pi syuḥ pāpayonayaḥ |striyo vaiśyāstathā śūdrāste'pi yānti parāṃ gatim ||

अर्जुना, जे मला शरण येतात, मग ते हीन कुळात जन्मलेले असोत, स्त्रिया, वैश्य किंवा शूद्र असोत, तेही परम गतीला पोहोचतात.

किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥

kiṃ punarbrāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayastathā |anityamasukhaṃ lokamimaṃ prāpya bhajasva mām ||

मग पुण्यवान ब्राह्मण आणि भक्त राजर्षी यांचे काय सांगावे. या अनित्य आणि दुःखमय लोकात आल्यावर माझे भजन कर.

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥

manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru |māmevaiṣyasi yuktvaivamātmānaṃ matparāyaṇaḥ ||

माझ्यात मन लाव, माझा भक्त हो, माझे पूजन कर आणि मला नमस्कार कर. अशा प्रकारे स्वतःला माझ्याशी जोडून, मलाच ध्येय मानून तू मला येऊन मिळशील.