अध्याय 5: अजीव द्रव्ये

अजीवकाया धर्माधर्माकाशपुद्गलाः

ajīvakāyā dharmādharmākāśapudgalāḥ

धर्म, अधर्म, आकाश आणि पुद्गल हे अजीवकाय आहेत.

द्रव्याणि

dravyāṇi

ही द्रव्ये आहेत.

जीवाश्च

jīvāśca

जीवही द्रव्ये आहेत.

नित्यावस्थितान्यरूपाणि

nityāvasthitānyarūpāṇi

ही द्रव्ये नित्य, अवस्थित (संख्येने स्थिर) आणि अरूपी आहेत.

रूपिणः पुद्गलाः

rūpiṇaḥ pudgalāḥ

पुद्गल मात्र रूपी आहेत.

आ आकाशादेकद्रव्याणि

ā ākāśādekadravyāṇi

आकाशापर्यंत (धर्म, अधर्म आणि आकाश) प्रत्येकी एकच द्रव्य आहे.

निष्क्रियाणि च

niṣkriyāṇi ca

आणि ही तिन्ही निष्क्रिय (गतिरहित) आहेत.

असंख्येयाः प्रदेशा धर्माधर्मैकजीवानाम्

asaṃkhyeyāḥ pradeśā dharmādharmaikajīvānām

धर्म, अधर्म आणि एका जीवाचे असंख्यात प्रदेश असतात.

आकाशस्यानन्ताः

ākāśasyānantāḥ

आकाशाचे अनंत प्रदेश आहेत.

संख्येयासंख्येयाश्च पुद्गलानाम्

saṃkhyeyāsaṃkhyeyāśca pudgalānām

पुद्गलांचे संख्यात, असंख्यात आणि अनंत प्रदेश असतात.

नाणोः

nāṇoḥ

परमाणूचे (एकापेक्षा अधिक) प्रदेश नसतात.

लोकाकाशेऽवगाहः

lokākāśe'vagāhaḥ

या द्रव्यांचा अवगाह (स्थान) लोकाकाशात आहे.

धर्माधर्मयोः कृत्स्ने

dharmādharmayoḥ kṛtsne

धर्म आणि अधर्म संपूर्ण लोकाकाशात व्यापलेले आहेत.

एकप्रदेशादिषु भाज्यः पुद्गलानाम्

ekapradeśādiṣu bhājyaḥ pudgalānām

पुद्गलांचा अवगाह एका प्रदेशापासून पुढे विकल्पाने होतो.

असंख्येयभागादिषु जीवानाम्

asaṃkhyeyabhāgādiṣu jīvānām

जीवांचा अवगाह लोकाच्या असंख्यातव्या भागापासून पुढे होतो.

प्रदेशसंहारविसर्पाभ्यां प्रदीपवत्

pradeśasaṃhāravisarpābhyāṃ pradīpavat

कारण दिव्याच्या प्रकाशाप्रमाणे जीवाचे प्रदेश आकुंचन आणि प्रसरण पावतात.

गतिस्थित्युपग्रहौ धर्माधर्मयोरुपकारः

gatisthityupagrahau dharmādharmayorupakāraḥ

गती आणि स्थिती यांत साहाय्य करणे हा धर्म आणि अधर्म यांचा उपकार आहे.

आकाशस्यावगाहः

ākāśasyāvagāhaḥ

अवगाह (जागा) देणे हा आकाशाचा उपकार आहे.

शरीरवाङ्मनःप्राणापानाः पुद्गलानाम्

śarīravāṅmanaḥprāṇāpānāḥ pudgalānām

शरीर, वाणी, मन आणि प्राणापान (श्वास) हे पुद्गलांचे उपकार आहेत.

सुखदुःखजीवितमरणोपग्रहाश्च

sukhaduḥkhajīvitamaraṇopagrahāśca

सुख, दुःख, जीवन आणि मरण हेही पुद्गलांचे उपकार आहेत.

वर्तनापरिणामक्रियाः परत्वापरत्वे च कालस्य

vartanāpariṇāmakriyāḥ paratvāparatve ca kālasya

वर्तना, परिणाम, क्रिया आणि परत्व अपरत्व (आधी किंवा नंतर असणे) हे काळाचे उपकार आहेत.

स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गलाः

sparśarasagandhavarṇavantaḥ pudgalāḥ

पुद्गल स्पर्श, रस, गंध आणि वर्ण असलेले आहेत.

शब्दबन्धसौक्ष्म्यस्थौल्यसंस्थानभेदतमश्छायातपोद्योतवन्तश्च

śabdabandhasaukṣmyasthaulyasaṃsthānabhedatamaśchāyātapodyotavantaśca

शब्द, बंध, सूक्ष्मता, स्थूलता, संस्थान (आकार), भेद, अंधार, सावली, आतप (ऊन) आणि उद्योत (शीतल प्रकाश) याही पुद्गलाच्या पर्याय आहेत.

अणवः स्कन्धाश्च

aṇavaḥ skandhāśca

पुद्गल अणू आणि स्कंध या रूपांत आहेत.

भेदसंघातेभ्य उत्पद्यन्ते

bhedasaṃghātebhya utpadyante

स्कंध भेदाने, संघाताने आणि दोन्हींनी उत्पन्न होतात.

भेदादणुः

bhedādaṇuḥ

अणू भेदानेच उत्पन्न होतो.

भेदसंघाताभ्यां चाक्षुषः

bhedasaṃghātābhyāṃ cākṣuṣaḥ

डोळ्यांना दिसणारे स्कंध भेद आणि संघात या दोन्हींनी बनतात.

सद्द्रव्यलक्षणम्

saddravyalakṣaṇam

द्रव्याचे लक्षण सत् आहे.

तद्भावाव्ययं नित्यम्

tadbhāvāvyayaṃ nityam

आपल्या भावाचा (स्वरूपाचा) नाश न होणे म्हणजे नित्य.

अर्पितानर्पितसिद्धेः

arpitānarpitasiddheḥ

मुख्य (अर्पित) आणि गौण (अनर्पित) दृष्टीने (विरोधी वाटणाऱ्या धर्मांची) सिद्धी होते.

स्निग्धरूक्षत्वाद् बन्धः

snigdharūkṣatvād bandhaḥ

स्निग्धता आणि रूक्षता यांनी (परमाणूंचा) बंध होतो.

न जघन्यगुणानाम्

na jaghanyaguṇānām

जघन्य गुणाच्या परमाणूंचा बंध होत नाही.

गुणसाम्ये सदृशानाम्

guṇasāmye sadṛśānām

गुण समान असल्यास सजातीय परमाणूंचा बंध होत नाही.

द्व्यधिकादिगुणानां तु

dvyadhikādiguṇānāṃ tu

पण दोन किंवा अधिक गुणांचा फरक असलेल्यांचा बंध होतो.

बन्धेऽधिकौ पारिणामिकौ च

bandhe'dhikau pāriṇāmikau ca

बंध होताना अधिक गुणाचा परमाणू दुसऱ्याला आपल्या स्वरूपात परिणमवतो.

गुणपर्ययवत् द्रव्यम्

guṇaparyayavat dravyam

द्रव्य गुण आणि पर्याय यांनी युक्त आहे.

कालश्च

kālaśca

काळही द्रव्य आहे.

सोऽनन्तसमयः

so'nantasamayaḥ

तो अनंत समयांचा आहे.

द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणाः

dravyāśrayā nirguṇā guṇāḥ

गुण द्रव्याच्या आश्रयाने राहतात आणि स्वतः गुणरहित असतात.

तद्भावः परिणामः

tadbhāvaḥ pariṇāmaḥ

द्रव्याचे आपल्या स्वरूपात बदलत राहणे म्हणजे परिणाम.