अध्याय 7: व्रते

हिंसाऽनृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिर्व्रतम्

hiṃsā'nṛtasteyābrahmaparigrahebhyo viratirvratam

हिंसा, असत्य, चोरी, अब्रह्म आणि परिग्रह यांपासून विरत होणे म्हणजे व्रत.

देशसर्वतोऽणुमहती

deśasarvato'ṇumahatī

यांचा अंशतः त्याग म्हणजे अणुव्रत आणि संपूर्ण त्याग म्हणजे महाव्रत.

तत्स्थैर्यार्थं भावनाः पंच पंच

tatsthairyārthaṃ bhāvanāḥ paṃca paṃca

व्रते स्थिर करण्यासाठी प्रत्येकाच्या पाच पाच भावना आहेत.

वाङ्मनोगुप्तीर्यादाननिक्षेपणसमित्यालोकितपानभोजनानि पंच

vāṅmanoguptīryādānanikṣepaṇasamityālokitapānabhojanāni paṃca

अहिंसेच्या पाच भावना: वचनगुप्ती, मनोगुप्ती, ईर्या समिती, आदाननिक्षेपण समिती आणि नीट पाहून अन्नपाणी घेणे.

क्रोधलोभभीरुत्वहास्यप्रत्याख्यानान्यनुवीचिभाषणं च पंच

krodhalobhabhīrutvahāsyapratyākhyānānyanuvīcibhāṣaṇaṃ ca paṃca

सत्याच्या पाच भावना: क्रोध, लोभ, भीती आणि थट्टा यांचा त्याग, तसेच विचारपूर्वक बोलणे.

शून्यागारविमोचितावासपरोपरोधाकरणभैक्ष्यशुद्धिसद्धर्माविसंवादाः पञ्च

śūnyāgāravimocitāvāsaparoparodhākaraṇabhaikṣyaśuddhisaddharmāvisaṃvādāḥ pañca

अचौर्याच्या पाच भावना: निर्जन जागी राहणे, सोडून दिलेल्या जागी राहणे, इतरांना अडथळा न करणे, भिक्षेची शुद्धी आणि सहधर्मीयांशी वाद न घालणे.

स्त्रीरागकथाश्रवणतन्मनोहरांगनिरीक्षणपूर्वरतानुस्मरणवृष्येष्टरसस्वशरीरसंस्कारत्यागाः पञ्च

strīrāgakathāśravaṇatanmanoharāṃganirīkṣaṇapūrvaratānusmaraṇavṛṣyeṣṭarasasvaśarīrasaṃskāratyāgāḥ pañca

ब्रह्मचर्याच्या पाच भावना: राग वाढवणाऱ्या स्त्रीकथा ऐकणे, त्यांचे मनोहर अंग पाहणे, पूर्वीच्या भोगांचे स्मरण, पौष्टिक व इष्ट रस घेणे आणि स्वतःचे शरीर सजवणे यांचा त्याग.

मनोज्ञामनोज्ञेन्द्रियविषयरागद्वेषवर्जनानि पञ्च

manojñāmanojñendriyaviṣayarāgadveṣavarjanāni pañca

अपरिग्रहाच्या पाच भावना: पाचही इंद्रियांच्या प्रिय व अप्रिय विषयांबद्दल राग आणि द्वेष यांचा त्याग.

हिंसादिष्विहामुत्रापायावद्यदर्शनम्

hiṃsādiṣvihāmutrāpāyāvadyadarśanam

हिंसा इत्यादी पापांमुळे या लोकी आणि परलोकी संकट व निंदा येते, असा विचार करावा.

दुःखमेव वा

duḥkhameva vā

किंवा त्यांना दुःखरूपच मानावे.

मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थ्यानि च सत्त्वगुणाधिकक्लिश्यमानाविनेयेषु

maitrīpramodakāruṇyamādhyasthyāni ca sattvaguṇādhikakliśyamānāvineyeṣu

सर्व जीवांविषयी मैत्री, गुणीजनांविषयी प्रमोद, दुःखी जीवांविषयी करुणा आणि उपदेश न मानणाऱ्यांविषयी माध्यस्थ भाव ठेवावा.

जगत्कायस्वभावौ वा संवेगवैराग्यार्थम्

jagatkāyasvabhāvau vā saṃvegavairāgyārtham

संवेग आणि वैराग्य यांसाठी जग आणि शरीर यांच्या स्वभावाचे चिंतन करावे.

असदभिधानमनृतम्

asadabhidhānamanṛtam

असत् (अयोग्य) बोलणे म्हणजे असत्य.

अदत्तादानं स्तेयम्

adattādānaṃ steyam

न दिलेली वस्तू घेणे म्हणजे चोरी.

मैथुनमब्रह्म

maithunamabrahma

मैथुन म्हणजे अब्रह्म.

मूर्छा परिग्रहः

mūrchā parigrahaḥ

मूर्च्छा (ममत्वभाव) म्हणजे परिग्रह.

निःशल्यो व्रती

niḥśalyo vratī

व्रती शल्यरहित असतो, म्हणजे माया, निदान आणि मिथ्यात्व या तीन शल्यांपासून मुक्त.

अगार्यनगारश्च

agāryanagāraśca

व्रती दोन प्रकारचे आहेत: अगारी (गृहस्थ) आणि अनगार (मुनी).

अणुव्रतोऽगारी

aṇuvrato'gārī

अणुव्रते पाळणारा तो अगारी (गृहस्थ).

दिग्देशानर्थदण्डविरतिसामायिकप्रोषधोपवासोपभोगपरिभोगपरिमाणातिथिसंविभागव्रतसम्पन्नश्च

digdeśānarthadaṇḍaviratisāmāyikaproṣadhopavāsopabhogaparibhogaparimāṇātithisaṃvibhāgavratasampannaśca

तो दिग्विरती, देशविरती, अनर्थदंडविरती, सामायिक, प्रोषधोपवास, उपभोग परिभोग परिमाण आणि अतिथिसंविभाग या व्रतांनीही युक्त असतो.

मारणान्तिकीं सल्लेखनां जोषिता

māraṇāntikīṃ sallekhanāṃ joṣitā

आणि तो मरणसमयी प्रेमाने सल्लेखना (कषाय आणि काया क्रमाने कृश करणे) स्वीकारतो.

शंकाकांक्षाविचिकित्साऽन्यदृष्टिप्रशंसासंस्तवाः सम्यग्दृष्टेरतीचाराः

śaṃkākāṃkṣāvicikitsā'nyadṛṣṭipraśaṃsāsaṃstavāḥ samyagdṛṣṭeratīcārāḥ

शंका, कांक्षा, विचिकित्सा, अन्यदृष्टी प्रशंसा आणि अन्यदृष्टी संस्तव हे सम्यग्दर्शनाचे अतिचार (दोष) आहेत.

व्रतशीलेषु पञ्च पञ्च यथाक्रमम्

vrataśīleṣu pañca pañca yathākramam

व्रते आणि शीले यांतही क्रमाने पाच पाच अतिचार आहेत.

बन्धवधच्छेदातिभारारोपणान्नपाननिरोधाः

bandhavadhacchedātibhārāropaṇānnapānanirodhāḥ

अहिंसा अणुव्रताचे अतिचार: बांधून ठेवणे, मारहाण, छेदन, अतिभार लादणे आणि अन्नपाणी रोखणे.

मिथ्योपदेशरहोभ्याख्यानकूटलेखक्रियान्यासापहारसाकारमन्त्रभेदाः

mithyopadeśarahobhyākhyānakūṭalekhakriyānyāsāpahārasākāramantrabhedāḥ

सत्य अणुव्रताचे अतिचार: मिथ्या उपदेश, गुपित उघड करणे, खोटे लेख करणे, ठेव हडप करणे आणि हावभावांवरून कळलेली गोष्ट उघड करणे.

स्तेनप्रयोगतदाहृतादानविरुद्धराज्यातिक्रमहीनाधिकमानोन्मानप्रतिरूपकव्यवहाराः

stenaprayogatadāhṛtādānaviruddharājyātikramahīnādhikamānonmānapratirūpakavyavahārāḥ

अचौर्य अणुव्रताचे अतिचार: चोरीला प्रवृत्त करणे, चोरीचा माल घेणे, राज्याचे नियम मोडणे, कमी जास्त मापतोल आणि बनावट वस्तू खरी म्हणून विकणे.

परविवाहकरणेत्वरिकापरिगृहीतापरिगृहीतागमनानंगक्रीडाकामतीव्राभिनिवेशाः

paravivāhakaraṇetvarikāparigṛhītāparigṛhītāgamanānaṃgakrīḍākāmatīvrābhiniveśāḥ

ब्रह्मचर्य अणुव्रताचे अतिचार: दुसऱ्यांचे विवाह लावणे, विवाहित किंवा अविवाहित व्यभिचारी स्त्रियांकडे जाणे, अनंगक्रीडा आणि कामाची तीव्र लालसा.

क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदासकुप्यप्रमाणातिक्रमाः

kṣetravāstuhiraṇyasuvarṇadhanadhānyadāsīdāsakupyapramāṇātikramāḥ

परिग्रह परिमाण अणुव्रताचे अतिचार: शेत, घर, चांदी, सोने, धन, धान्य, दासी दास आणि भांडी इत्यादींच्या ठरवलेल्या मर्यादेचे उल्लंघन.

ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्व्यतिक्रमक्षेत्रवृद्धिस्मृत्यंतराधानानि

ūrdhvādhastiryagvyatikramakṣetravṛddhismṛtyaṃtarādhānāni

दिग्व्रताचे अतिचार: वर, खाली आणि तिरपे मर्यादा ओलांडणे, क्षेत्र वाढवणे आणि मर्यादा विसरणे.

आनयनप्रेष्यप्रयोगशब्दरूपानुपातपुद्गलक्षेपाः

ānayanapreṣyaprayogaśabdarūpānupātapudgalakṣepāḥ

देशव्रताचे अतिचार: मर्यादेबाहेरून वस्तू मागवणे, नोकराला पाठवणे, आवाजाने किंवा स्वतःला दाखवून खूण करणे आणि खडे इत्यादी फेकणे.

कन्दर्पकौत्कुच्यमौखर्यासमीक्ष्याधिकरणोपभोगपरिभोगानर्थक्यानि

kandarpakautkucyamaukharyāsamīkṣyādhikaraṇopabhogaparibhogānarthakyāni

अनर्थदंडविरतीचे अतिचार: कंदर्प (कामुक बोलणे), कौत्कुच्य (अश्लील चेष्टा), मौखर्य (बडबड), विचार न करता काम करणे आणि गरजेपेक्षा अधिक भोगोपभोगाच्या वस्तू ठेवणे.

योगदुष्प्रणिधानानादरस्मृत्यनुपस्थानानि

yogaduṣpraṇidhānānādarasmṛtyanupasthānāni

सामायिकाचे अतिचार: मन, वचन आणि काया यांचे दुष्प्रणिधान (अयोग्य प्रवृत्ती), अनादर आणि विस्मरण.

अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्गादानसंस्तरोपक्रमणानादरस्मृत्यनुपस्थानानि

apratyavekṣitāpramārjitotsargādānasaṃstaropakramaṇānādarasmṛtyanupasthānāni

प्रोषधोपवासाचे अतिचार: न पाहता व न झाडता मलत्याग करणे, वस्तू उचलणे ठेवणे आणि अंथरूण घालणे, अनादर आणि विस्मरण.

सचित्तसंबंधसम्मिश्राभिषवदुःपक्वाहाराः

sacittasaṃbaṃdhasammiśrābhiṣavaduḥpakvāhārāḥ

भोगोपभोग परिमाणाचे अतिचार: सचित्त आहार, सचित्ताशी जोडलेला आहार, सचित्त मिसळलेला आहार, अभिषव (जड, उत्तेजक) आहार आणि दुष्पक्व (नीट न शिजलेला) आहार.

सचित्तनिक्षेपापिधानपरव्यपदेशमात्सर्यकालातिक्रमाः

sacittanikṣepāpidhānaparavyapadeśamātsaryakālātikramāḥ

अतिथिसंविभागाचे अतिचार: सचित्तावर ठेवणे, सचित्ताने झाकणे, दुसऱ्याची वस्तू म्हणून सांगणे, मात्सर्य (मत्सर) आणि योग्य वेळ टाळणे.

जीवितमरणाशंसामित्रानुरागसुखानुबन्धनिदानानि

jīvitamaraṇāśaṃsāmitrānurāgasukhānubandhanidānāni

सल्लेखनेचे अतिचार: जगण्याची इच्छा, मरण्याची इच्छा, मित्रांविषयी आसक्ती, पूर्वीच्या सुखांचे स्मरण आणि निदान (पुढील भोगांची आकांक्षा).

अनुग्रहार्थं स्वस्यातिसर्गो दानम्

anugrahārthaṃ svasyātisargo dānam

स्वतःच्या व दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी आपल्या वस्तूचा त्याग करणे म्हणजे दान.

विधिद्रव्यदातृपात्रविशेषात्तद्विशेषः

vidhidravyadātṛpātraviśeṣāttadviśeṣaḥ

विधी, द्रव्य, दाता आणि पात्र यांच्या विशेषतेने दानात फरक पडतो.