या परंपरेतील विद्वानांचे परीक्षण बाकी आहे. मूळ ग्रंथ सार्वजनिक (पब्लिक डोमेन) आहेत; सोपे अर्थ आणि टिपा IndiaDigital ने लिहिल्या आहेत आणि त्यांची तपासणी सुरू आहे. आम्ही प्रत्येक परंपरेची शिकवण तिच्याच शब्दांत सांगतो आणि कोणत्याही धर्माला उच्च-नीच ठरवत नाही. दुरुस्ती कळवा
एका मिनिटात
इस्लाम म्हणजे एकमेव ईश्वर, अल्लाह, याच्या इच्छेला 'समर्पण', आणि त्याच्या अनुयायाला मुस्लिम म्हणतात. मुस्लिम मानतात की ईश्वराने अनेक नबी पाठवले, त्यांत आदम, इब्राहीम, मूसा आणि ईसा यांचा समावेश आहे, आणि अंतिम नबी म्हणजे प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो), ज्यांच्यावर 7 व्या शतकातील अरबस्तानात कुराण अवतरले. ईश्वराच्या एकत्वावरील (तौहीद) श्रद्धा, उपासनेचे पाच स्तंभ, कुराणाचे मार्गदर्शन आणि प्रेषितांचा आदर्श यांवर मुस्लिम जीवन उभे आहे. इस्लाम जगभर पाळला जातो आणि जगातील सर्वाधिक मुस्लिम लोकसंख्या असलेल्या देशांपैकी भारत एक आहे.
भारतात (जनगणना 2011): 17.22 crore (14.2%)
उगम
परंपरेनुसार
मुस्लिम मानतात की इस्लाम हा मानवजातीचा मूळ धर्म असून आदमपासून प्रत्येक नबीने तो शिकवला, आणि मक्केतील काबा नबी इब्राहीम व त्यांचे पुत्र इस्माईल यांनी एकमेव ईश्वराच्या उपासनेसाठी उभारला. मुस्लिम श्रद्धेनुसार सुमारे इ.स. 610 मध्ये प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) मक्केजवळील हिरा गुहेत चिंतन करत असताना देवदूत जिब्रील यांनी त्यांच्याकडे कुराणाचे पहिले अवतरण आणले. पुढे सुमारे 23 वर्षे अवतरण होत राहिले. इ.स. 622 मध्ये प्रेषित आणि त्यांचे अनुयायी मदीनेला स्थलांतरित झाले (हिजरत) आणि तेथे पहिला मुस्लिम समुदाय आकाराला आला.
इतिहासकारांनुसार
इतिहासकार प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांचा काळ सुमारे इ.स. 570 ते 632 असा मानतात; त्यांचे जीवन पश्चिम अरबस्तानातील मक्का आणि मदीना येथे गेले, जेथे व्यापारी नगरे आणि टोळीप्रधान समाज होते. प्रारंभिक स्रोतांत स्वतः कुराण, नंतरचे हदीस संग्रह आणि 8 व्या व 9 व्या शतकांत लिहिलेली चरित्रे (सीरा) यांचा समावेश होतो. बहुतेक इतिहासकार कुराणाच्या प्रमाणित लिखित पाठाचा काळ तिसरे खलिफा उस्मान यांच्या काळात, सुमारे इ.स. 650, मानतात आणि प्राचीन हस्तलिखिते सुरुवातीपासून स्थिर पाठ असल्याचे दर्शवतात. प्रेषितांच्या निधनानंतर एका शतकाच्या आत मुस्लिम सत्ता आणि समुदाय स्पेनपासून मध्य आशिया आणि सिंधपर्यंत पसरले.
कालरेषा
- इ.स. सुमारे 570मक्का येथे प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांचा जन्म.
- इ.स. सुमारे 610मुस्लिम श्रद्धेनुसार हिरा गुहेत प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांच्यावर कुराणाच्या पहिल्या आयती अवतरतात.
- इ.स. 622हिजरत: प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) आणि त्यांचे अनुयायी मक्केहून मदीनेला जातात; हिजरी दिनदर्शिकेची वर्षगणना येथून सुरू होते.
- इ.स. 632निरोपाच्या हजनंतर प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांचे मदीना येथे निधन होते; हजरत अबू बक्र पहिले खलिफा बनतात.
- इ.स. सुमारे 7 वे शतक (परंपरेनुसार)अरब व्यापारी केरळच्या मलबार किनाऱ्यावर इस्लाम आणतात; स्थानिक परंपरा कोडुंगल्लूर येथील चेरमान जुमा मशीद याच काळातील मानते.
- इ.स. सुमारे 650तिसरे खलिफा हजरत उस्मान यांच्या काळात कुराणाची प्रमाणित लिखित प्रत तयार करून प्रमुख शहरांत पाठवली जाते.
- इ.स. 680प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांचे नातू इमाम हुसैन करबला येथे शहीद होतात; मुस्लिम, विशेषतः शिया मुस्लिम, आशुराच्या दिवशी याचे स्मरण करतात.
- इ.स. 9 वे ते 10 वे शतकसहीह अल-बुखारी आणि सहीह मुस्लिम यांसह सहा प्रमुख सुन्नी हदीस संग्रह संकलित होतात; चार शिया ग्रंथांपैकी पहिला, अल-काफी, 10 व्या शतकात येतो.
- इ.स. 12 व्या शतकाचा शेवट ते 13 वे शतकख्वाजा मोइनुद्दीन चिश्ती अजमेर येथे स्थायिक होतात आणि चिश्ती सूफी परंपरा उत्तर भारतात पसरते.
- इ.स. 1866 आणि 1875भारतात मुस्लिम शिक्षणाची दोन मोठी केंद्रे स्थापन होतात: देवबंदचे दारुल उलूम (1866) आणि सर सय्यद अहमद खान यांचे अलिगड येथील महाविद्यालय (1875), जे पुढे अलिगड मुस्लिम विद्यापीठ बनले.
मुख्य शिकवण
तौहीद: ईश्वराचे एकत्व
इस्लाममधील मूलभूत श्रद्धा अशी की ईश्वर (अल्लाह) एकच आहे, त्याला कोणी भागीदार किंवा बरोबरीचा नाही आणि तो सर्वांचा दयाळू निर्माता आहे. श्रद्धेची घोषणा, शहादा, सांगते: 'ईश्वराशिवाय कोणी उपास्य नाही आणि मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) हे ईश्वराचे रसूल आहेत.'
नबी आणि अवतरित ग्रंथ
मुस्लिम मानतात की ईश्वराने प्रत्येक समाजात नबी पाठवले, त्यांत नूह, इब्राहीम, मूसा आणि ईसा यांचा समावेश आहे, आणि तौरात, जबूर व इंजील असे ग्रंथ अवतरित केले. प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) हे अंतिम नबी आणि कुराण हे अंतिम अवतरण असल्याचे ते मानतात.
पाच स्तंभ
मुस्लिम उपासनेचे पाच स्तंभ पाळतात: शहादा (श्रद्धेची घोषणा), नमाज (काब्याकडे तोंड करून दिवसातून पाच वेळा प्रार्थना), जकात (गरजूंना संपत्तीतील वाटा देणे), रोजा (रमजान महिन्यात उपवास) आणि हज (ऐपत असल्यास आयुष्यात एकदा मक्केची यात्रा).
देवदूत, कयामतचा दिवस आणि तकदीर
ईश्वर, नबी आणि अवतरित ग्रंथ यांच्यासोबतच मुस्लिम देवदूतांवर, सर्वांना आपल्या कर्मांचा हिशेब द्यावा लागेल अशा कयामतच्या दिवसावर आणि ईश्वरी तकदीरवर विश्वास ठेवतात. या सर्वांना मिळून बहुधा ईमानची मूलतत्त्वे म्हणतात.
दया, न्याय आणि सदाचार
मुस्लिमांना शिकवले जाते की ईश्वर अर-रहमान आणि अर-रहीम, म्हणजे अत्यंत कृपाळू आणि परम दयाळू आहे, आणि कुराणातील एक वगळता प्रत्येक सूरा या नावांनी सुरू होतो. प्रामाणिकपणा, आई-वडील, शेजारी, अनाथ व गरीब यांची काळजी आणि व्यवहारातील न्याय हे उपासनेचाच भाग असल्याचे इस्लाम सांगतो.
शरियत आणि सुन्नत
मुस्लिम शरियतनुसार जगण्याचा प्रयत्न करतात; हा कुराण आणि सुन्नत, म्हणजे हदीसमध्ये नोंदलेला प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांचा आदर्श, यांतून घेतलेला मार्गदर्शक पथ आहे. विद्वान फिकहच्या विविध पंथांद्वारे त्याचा अर्थ लावतात आणि त्यात उपासना, कौटुंबिक जीवन व नीती यांचा समावेश होतो.
पवित्र ग्रंथ
📖 कुराण ›
मुस्लिम मानतात की कुराण हे ईश्वराचे वचन असून देवदूत जिब्रील यांच्यामार्फत सुमारे 23 वर्षांत प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांच्यावर अवतरले. त्यात अरबी भाषेत 114 सूरा (अध्याय) आहेत; मुस्लिम अरबी पाठालाच कुराण मानतात आणि भाषांतरांना त्याच्या अर्थांचे विवरण मानतात.
आता वाचा📖 हदीस
प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांचे कथन, कृती आणि संमती यांच्या नोंदी; प्रत्येक हदीस निवेदकांच्या साखळीसह (इस्नाद) पुढे आली. विद्वानांनी विश्वसनीयतेनुसार त्यांची प्रतवारी केली आणि कुराणासोबत त्या मुस्लिम श्रद्धा व आचरणाला मार्गदर्शन करतात.
वाचक लवकरच📖 सहा प्रमुख सुन्नी हदीस संग्रह (कुतुब अस-सित्ता)
सहीह अल-बुखारी, सहीह मुस्लिम, सुनन अबू दाऊद, जामे अत-तिर्मिजी, सुनन अन-नसाई आणि सुनन इब्न माजा; हे संग्रह 9 व्या शतकात संकलित झाले. सुन्नी मुस्लिम दोन्ही सहीह संग्रहांना सर्वोच्च स्थान देतात.
वाचक लवकरच📖 चार शिया ग्रंथ (अल-कुतुब अल-अरबा)
अल-कुलैनी यांचे अल-काफी, शेख सदूक यांचे मन ला यहजुरुहुल फकीह, आणि शेख तूसी यांचे तहजीबुल अहकाम व अल-इस्तिबसार. त्यांत प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) आणि त्यांच्या कुटुंबातील इमामांच्या नोंदी आहेत, ज्या शिया मुस्लिम प्रमाण मानतात.
वाचक लवकरच📖 तफसीर
कुराणातील आयतींचा अर्थ, भाषा आणि संदर्भ स्पष्ट करणारी भाष्ये; अनेक शतकांत विद्वानांनी ती लिहिली, उर्दू आणि इतर भारतीय भाषांतही.
वाचक लवकरच📖 सीरा
प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांची चरित्रे; 8 व्या शतकातील इब्न इसहाक यांच्या ग्रंथापासून त्यांची सुरुवात होते आणि ती त्यांचे जीवन व कार्य सांगतात.
वाचक लवकरचप्रमुख व्यक्ती
| प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) | मुस्लिम मानतात की प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) हे ईश्वराचे अंतिम रसूल आहेत; त्यांच्यावर कुराण अवतरले आणि त्यांचे जीवन (सुन्नत) मुस्लिमांसाठी आदर्श आहे. |
|---|---|
| नबी इब्राहीम (अलैहिस्सलाम) | एकमेव ईश्वरावरील शुद्ध श्रद्धेचा आदर्श म्हणून सन्मानित; मुस्लिम मानतात की त्यांनी व त्यांचे पुत्र इस्माईल यांनी काबा उभारला आणि ईद-उल-अजहा त्यांच्या समर्पणाचे स्मरण करून देते. |
| हजरत खदीजा | मक्केतील प्रतिष्ठित व्यापारी आणि प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांच्या पहिल्या पत्नी; त्यांचा संदेश स्वीकारणारी पहिली व्यक्ती म्हणून मुस्लिम त्यांचे स्मरण करतात. |
| हजरत अबू बक्र | प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांचे निकटचे साथीदार आणि सुन्नी मुस्लिमांच्या मते चार खुलफा-ए-राशिदीनपैकी पहिले. |
| हजरत अली इब्न अबी तालिब (इमाम अली) | प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांचे चुलतभाऊ आणि जावई; सुन्नी मुस्लिम त्यांना चौथे खलिफा म्हणून, तर शिया मुस्लिम पहिले इमाम आणि खरे उत्तराधिकारी म्हणून मान देतात. |
| हजरत फातिमा जहरा | प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांच्या कन्या, हजरत अली यांच्या पत्नी आणि इमाम हसन व इमाम हुसैन यांच्या माता; सर्व मुस्लिम त्यांचा अत्यंत आदर करतात. |
| इमाम हुसैन | प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांचे नातू, जे इ.स. 680 मध्ये करबला येथे शहीद झाले; मोहरममध्ये, विशेषतः शिया मुस्लिमांकडून, त्यांच्या बलिदानाचा शोक पाळला जातो. |
| ख्वाजा मोइनुद्दीन चिश्ती (गरीब नवाज) | अजमेर येथे स्थायिक झालेले सूफी संत; त्यांनी भारतात चिश्ती परंपरा पसरवली आणि प्रेम व गरिबांची सेवा या शिकवणीसाठी ते ओळखले जातात. त्यांच्या दर्ग्यावर सर्व धर्मांचे लोक येतात. |
संप्रदाय आणि समुदाय
या धर्मातील परंपरा कुठे वेगळ्या आहेत. शेजारी शेजारी सांगितलेले, कोणताही निर्णय न देता.
सुन्नी इस्लाम
जगात आणि भारतात मोठी शाखा. सुन्नींच्या मते प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांच्यानंतरचे नेतृत्व हजरत अबू बक्र यांच्यापासून सुरू होऊन निवडलेल्या खलिफांकडे योग्य रीतीने गेले. ते फिकहच्या चार पंथांचे (हनफी, मालिकी, शाफई आणि हंबली) पालन करतात; बहुतेक भारतीय सुन्नी हनफी आहेत, तर केरळ आणि कोकणात अनेक शाफई आहेत.
शिया इस्लाम
शिया मुस्लिम मानतात की प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांनी हजरत अली यांना आपले उत्तराधिकारी नेमले आणि नेतृत्व त्यांच्या कुटुंबातील इमामांद्वारे पुढे चालले. बहुतेक भारतीय शिया इस्ना अशरी (बारा इमाम मानणारे) आहेत आणि लखनौ व हैदराबाद ही त्यांची केंद्रे आहेत; इस्माइली समुदायांत दाऊदी बोहरा आणि आगा खान यांना मानणारे खोजा यांचा समावेश आहे.
सूफी परंपरा
सूफी मार्ग हा इस्लामचा आंतरिक, आध्यात्मिक मार्ग असून तो सुन्नी आणि शिया दोघांमध्ये आढळतो; आध्यात्मिक गुरूच्या (पीर) मार्गदर्शनाखाली जिक्र, प्रेम आणि साधना यांद्वारे तो ईश्वराचे सान्निध्य शोधतो. भारतात चिश्ती, कादिरी, सुहरवर्दी आणि नक्शबंदी परंपरा प्रभावी राहिल्या असून त्यांचे दर्गे आणि कव्वाली हे सामायिक संस्कृतीचा भाग आहेत.
दक्षिण आशियातील सुन्नी चळवळी
भारतीय सुन्नींमध्ये 19 व्या शतकात देवबंदी, बरेलवी आणि अहले-हदीस यांसारख्या अनेक विद्वत चळवळी उदयास आल्या. सूफी दर्ग्यांवरील भक्ती, प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांच्या जन्मदिनाचा उत्सव आणि फिकहच्या पंथाचे किती काटेकोर पालन करावे अशा विषयांवर त्यांच्यात मुख्य फरक आहे.
पवित्र स्थळे
📍 जामा मशीद
जुनी दिल्ली, दिल्ली
भारतातील सर्वात मोठ्या मशिदींपैकी एक, 1650 च्या दशकात बांधलेली; शुक्रवारच्या आणि ईदच्या नमाजसाठी येथे मोठ्या संख्येने लोक जमतात.
📍 अजमेर शरीफ दर्गा
अजमेर, राजस्थान
ख्वाजा मोइनुद्दीन चिश्ती यांचा दर्गा; वार्षिक उरुसाला अनेक धर्मांचे लाखो लोक येतात.
📍 हाजी अली दर्गा
वरळी, मुंबई, महाराष्ट्र
सूफी संत पीर हाजी अली शाह बुखारी यांचा दर्गा; तो समुद्रातील बेटावर असून ओहोटीच्या वेळी पायवाटेने तेथे जाता येते.
📍 बडा इमामबाडा
लखनौ, उत्तर प्रदेश
1780 च्या दशकात नवाब असफ-उद-दौला यांनी मोहरममधील शिया शोकसभांसाठी बांधलेले; हे लखनौच्या शिया वारशाचे प्रमुख स्थळ आहे.
📍 चेरमान जुमा मशीद
कोडुंगल्लूर, त्रिशूर जिल्हा, केरळ
स्थानिक परंपरेनुसार भारतातील सर्वात जुन्या मशिदींपैकी एक; ती मलबार किनाऱ्यावरील पहिल्या मुस्लिम समुदायाशी जोडलेली असून केरळी मंदिरशैलीत बांधलेली आहे.
📍 मस्जिद अल-हराम आणि काबा
मक्का, सौदी अरेबिया
इस्लाममधील सर्वात पवित्र स्थान; जगभरातील मुस्लिम नमाजमध्ये काब्याकडे तोंड करतात आणि हे हज यात्रेचे केंद्र आहे.
📍 मस्जिद-ए-नबवी
मदीना, सौदी अरेबिया
ही मशीद प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांनी प्रथम बांधली आणि येथेच त्यांचे दफन आहे; तिला प्रेषितांची मशीद म्हणतात आणि ते इस्लाममधील दुसरे सर्वात पवित्र स्थान आहे.
📍 इमाम हुसैन यांचा रौजा
करबला, इराक
इमाम हुसैन यांचे विश्रांतीस्थान; येथे लाखो भाविक येतात, विशेषतः शिया मुस्लिम मोहरम आणि अरबईनच्या काळात.
सण
- रमजान: इस्लामी दिनदर्शिकेचा नववा महिना; यात मुस्लिम पहाटेपासून सूर्यास्तापर्यंत रोजा ठेवतात, अधिक इबादत करतात आणि दानधर्म करतात; इफ्तारला रोजा सोडला जातो. हिजरी दिनदर्शिका चांद्र असल्याने रमजान दरवर्षी सुमारे 11 दिवस आधी येतो.
- ईद-उल-फित्र (रमजान ईद): रमजानच्या समाप्तीचा सण; विशेष नमाज, गरिबांसाठी फित्रा, नवे कपडे, नातेवाइकांच्या भेटी आणि शीरखुर्म्यासारखे गोड पदार्थ यांनी तो साजरा होतो.
- ईद-उल-अजहा (बकरी ईद): हजच्या काळात साजरी होते आणि नबी इब्राहीम यांच्या समर्पणाचे स्मरण करून देते; कुटुंबे कुर्बानी देतात आणि मांस नातेवाईक, शेजारी व गरीब यांच्यात वाटतात.
- मोहरम आणि आशुरा: मोहरमने इस्लामी वर्ष सुरू होते. त्याच्या दहाव्या दिवशी, आशुराला, शिया मुस्लिम मजलिस आणि मिरवणुकांद्वारे इमाम हुसैन यांचा शोक पाळतात, तर अनेक सुन्नी मुस्लिम ऐच्छिक रोजा ठेवतात.
- मिलाद-उन-नबी (ईद-ए-मिलाद): अनेक मुस्लिम रबी-उल-अव्वल महिन्यात प्रेषित मुहम्मद (त्यांच्यावर शांती असो) यांचा जन्मदिन नात पठण आणि सभांनी साजरा करतात; काही मुस्लिम गट यासाठी विशेष उत्सव करत नाहीत.
- शब-ए-बरात: शाबान महिन्याची 15 वी रात्र; दक्षिण आशियातील अनेक मुस्लिम इबादत, क्षमायाचना आणि प्रियजनांच्या कबरींना भेट देऊन ती पाळतात.
आज भारतात
मलबार किनाऱ्यावरील अरब व्यापाऱ्यांद्वारे इस्लाम भारतात लवकर पोहोचला; केरळमधील मप्पिला मुस्लिम आपल्या समुदायाचा आरंभ इस्लामच्या सुरुवातीच्या शतकांशी जोडतात. पुढील शतकांत चिश्ती आणि इतर परंपरांचे सूफी संत संपूर्ण उपखंडात स्थायिक झाले आणि त्यांचे दर्गे अनेक धर्मांच्या लोकांची श्रद्धास्थाने बनले. भारतीय मुस्लिम समाज अत्यंत वैविध्यपूर्ण आहे: उत्तर भारत आणि दख्खनमधील उर्दूभाषक समुदाय, बंगाली, गुजराती, तमिळ आणि कोकणी मुस्लिम, दाऊदी बोहरा व खोजा, तसेच बहुसंख्य रहिवासी मुस्लिम असलेले लक्षद्वीपचे लोक यांचा त्यात समावेश आहे. हिंद-इस्लामी स्थापत्य, उर्दू भाषा, कव्वाली आणि खाद्य व कारागिरीच्या अनेक सामायिक परंपरा भारताच्या सामूहिक वारशाचा भाग आहेत.
आदराने भेट देणे आणि शिकणे
- मशीद किंवा दर्ग्याच्या नमाजस्थळी जाण्यापूर्वी पादत्राणे काढा आणि हात-पाय झाकलेले सभ्य कपडे घाला; महिलांना सहसा केस झाकण्यास सांगितले जाते आणि अनेक दर्ग्यांत पुरुषांनाही डोके झाकण्यास सांगितले जाते.
- शक्य असल्यास पाच वेळच्या नमाजच्या वेळा टाळून भेट द्या आणि नमाज पढणाऱ्या व्यक्तीच्या अगदी समोरून कधीही जाऊ नका.
- कुराणाची प्रत स्वच्छ हातांनी आणि आदराने हाताळा, आणि ती जमिनीवर ठेवू नका.
- रमजानमध्ये शक्य असेल तेथे रोजा ठेवणाऱ्यांसमोर खाणे-पिणे टाळणे हे सौजन्याचे आहे; 'अस्सलामु अलैकुम' (तुमच्यावर शांती असो) हे नेहमीचे अभिवादन असून त्याला 'व अलैकुम अस्सलाम' असे उत्तर दिले जाते.
जे शिकलात ते तपासा
कुराणात किती सूरा आहेत?
मुस्लिम कोणत्या महिन्यात पहाटेपासून सूर्यास्तापर्यंत रोजा ठेवतात?
हिजरी दिनदर्शिकेची वर्षगणना कोणत्या घटनेपासून सुरू होते?
यांपैकी कोणता सहा प्रमुख सुन्नी हदीस संग्रहांपैकी एक आहे?
आशुराच्या दिवशी शिया मुस्लिम विशेषतः कोणाचा शोक पाळतात?
परंपरेनुसार भारतातील सर्वात जुन्या मशिदींपैकी एक असलेली चेरमान जुमा मशीद कोणत्या राज्यात आहे?
स्कोर: 0 / 6
स्रोत: Census of India 2011, religion data (Office of the Registrar General and Census Commissioner, India) · Encyclopaedia Britannica: Islam · Encyclopaedia Britannica: Muhammad · Encyclopaedia Britannica: Quran · Encyclopaedia Britannica: Hadith
प्रत्येक परंपरेतील लोकांच्या दुरुस्त्यांचे स्वागत आहे: support@indiadigital.org. शेवटची तपासणी: .