धर्म केंद्र
यहुदी धर्म
करार, तोरा आणि एका समाजाची दीर्घ कथा
या परंपरेतील विद्वानांचे परीक्षण बाकी आहे. मूळ ग्रंथ सार्वजनिक (पब्लिक डोमेन) आहेत; सोपे अर्थ आणि टिपा IndiaDigital ने लिहिल्या आहेत आणि त्यांची तपासणी सुरू आहे. आम्ही प्रत्येक परंपरेची शिकवण तिच्याच शब्दांत सांगतो आणि कोणत्याही धर्माला उच्च-नीच ठरवत नाही. दुरुस्ती कळवा
एका मिनिटात
यहुदी धर्म हा यहुदी समाजाचा धर्म आहे, ज्याची मुळे तीन हजारांहून अधिक वर्षांपूर्वी प्राचीन इस्राएलच्या भूमीत आहेत. यहुदी एकाच ईश्वरावर श्रद्धा ठेवतात, ज्याने अब्राहाम व त्याच्या वंशजांशी करार केला आणि सिनाय पर्वतावर मोशेला तोरा दिला. आज्ञा (मित्झ्वोत), तोराचा अभ्यास, प्रार्थना, दर आठवड्याचा शब्बाथ आणि सण यांतून यहुदी जीवन घडते, आणि ते घरात व समाजात दोन्हीकडे जगले जाते. भारतात यहुदी अनेक शतकांपासून राहत आले आहेत, आणि येथे आशियातील सर्वांत जुन्या यहुदी समाजांपैकी काही आहेत.
भारतात (जनगणना 2011): about 5,000 (community estimates; the Census does not list Judaism separately)
उगम
परंपरेनुसार
यहुदी परंपरेनुसार ईश्वराने अब्राहामला मेसोपोटेमियातील घर सोडून कनान देशात जाण्यास सांगितले आणि त्याचे वंशज एक मोठे राष्ट्र होतील असे वचन दिले. हा करार इसहाक आणि याकोब यांच्याकडे आला; याकोबला इस्राएल असेही म्हणतात, आणि त्याचे बारा पुत्र बारा वंश बनले. त्यांचे वंशज इजिप्तमध्ये गुलाम झाले तेव्हा ईश्वराने मोशेद्वारे त्यांची सुटका केली; या निर्गमनाचे स्मरण दरवर्षी पेसाखला केले जाते. सिनाय पर्वतावर ईश्वराने मोशेला तोरा दिला; रब्बींच्या परंपरेनुसार त्यात लिखित तोरा आणि मौखिक तोरा दोन्ही होते, आणि मौखिक तोरा गुरुपरंपरेतून पुढे जाऊन नंतर मिश्ना व तलमूदमध्ये लिहिली गेली.
इतिहासकारांनुसार
इतिहासकार इस्राएली लोकांचा उगम लोहयुगात, सुमारे इ.स.पू. 1200 पासून, दक्षिण लेव्हांटच्या डोंगराळ प्रदेशात मानतात; तेथे पुढे इस्राएल आणि यहूदा ही राज्ये उदयास आली. अनेक अभ्यासकांच्या मते हिब्रू बायबलमधील ग्रंथ इ.स.पू. पहिल्या सहस्रकात अनेक शतकांत जुन्या परंपरांच्या आधारे रचले, संकलित आणि संपादित केले गेले. इ.स.पू. 586 मध्ये यरुशलेममधील पहिल्या मंदिराचा विध्वंस आणि बॅबिलोनला झालेले निर्वासन हा यहुदी शास्त्र व ओळख घडवणारा निर्णायक टप्पा मानला जातो. इ.स. 70 मध्ये रोमनांनी दुसरे मंदिर नष्ट केल्यानंतर सिनेगॉग, प्रार्थना आणि तोराच्या अभ्यासावर केंद्रित रब्बिनिक यहुदी धर्म हे यहुदी जीवनाचे मुख्य रूप बनले.
कालरेषा
- यहुदी परंपरा: सुमारे 4,000 वर्षांपूर्वीअब्राहाम आणि सारा मेसोपोटेमिया सोडून कनानला जातात; ईश्वर आणि अब्राहामच्या वंशजांमधील कराराची सुरुवात.
- यहुदी परंपरा: इजिप्तमधील वर्षांनंतरमोशे इस्राएली लोकांना इजिप्तमधून बाहेर नेतो, आणि सिनाय पर्वतावर तोरा दिली जाते.
- सुमारे इ.स.पू. दहावे शतक (परंपरागत काळ)राजा दावीद यरुशलेमला आपली राजधानी करतो, आणि त्याचा पुत्र राजा शलमोन तेथे पहिले मंदिर बांधतो.
- इ.स.पू. 586बॅबिलोनचे लोक पहिले मंदिर नष्ट करतात आणि यहूदातील अनेक लोकांना निर्वासित करून बॅबिलोनला नेतात.
- सुमारे इ.स.पू. 516पर्शियन राजवटीत परत आल्यानंतर लोक यरुशलेममध्ये दुसरे मंदिर पूर्ण करतात.
- इ.स. 70रोमन दुसरे मंदिर नष्ट करतात. यहुदी जीवनाचे केंद्र सिनेगॉग, प्रार्थना आणि अभ्यास बनते; पश्चिम भिंत ही मंदिर परिसराच्या भिंतींचा उरलेला भाग आहे.
- सुमारे इ.स. 200रब्बी यहूदा हानासी मिश्नाचे संकलन करतात; हा मौखिक तोराचा पहिला लिखित संग्रह आहे.
- सुमारे इ.स. 500 ते 600बॅबिलोनियन तलमूद, म्हणजे मिश्ना आणि त्यावरील गेमाराच्या चर्चा, आपल्या अंतिम स्वरूपात येतो.
- इसवी सनाचे बारावे शतकरब्बी मोशे बेन मैमोन (मायमोनिडीज) यहुदी धर्मविधीची संपूर्ण संहिता मिश्नेह तोरा आणि तत्त्वज्ञानावरील ग्रंथ लिहितात.
- इ.स. 1568केरळमधील कोची येथे कोचीनच्या राजाच्या राजवाड्याजवळ परदेसी सिनेगॉग उभारले जाते.
- इ.स. 1796बेने इस्राएल समाज सॅम्युअल इझिकेल दिवेकर यांच्या पुढाकाराने मुंबईतील सर्वांत जुने सिनेगॉग शार हारहमीम (दयेचे द्वार) उभारतो.
- इसवी सनाचे अठरावे ते एकोणिसावे शतकपूर्व युरोपात बाल शेम तोव यांच्यापासून हसिदी चळवळ सुरू होते आणि जर्मनीत रिफॉर्म यहुदी धर्म उदयास येतो; बगदादी यहुदी कुटुंबे मुंबई आणि कलकत्त्यात स्थायिक होतात.
मुख्य शिकवण
एक ईश्वर
यहुदी एकाच ईश्वरावर श्रद्धा ठेवतात, जो विश्वाचा निर्माता आहे आणि ज्याची कोणतीही मूर्ती किंवा प्रतिमा करता येत नाही. शेमा, "हे इस्राएला, ऐक: प्रभू आमचा ईश्वर आहे, प्रभू एकच आहे", सकाळ आणि संध्याकाळच्या प्रार्थनेत म्हटले जाते. आदरापोटी अनेक यहुदी ईश्वराचे वैयक्तिक नाव उच्चारत नाहीत आणि त्याऐवजी "अदोनाई" किंवा "हाशेम" (ते नाव) म्हणतात.
करार
यहुदी श्रद्धेनुसार ईश्वराने अब्राहामशी आणि सिनाय पर्वतावर इस्राएलच्या लोकांशी कायमचा करार (ब्रित) केला: प्रेम आणि जबाबदारीचे असे नाते ज्यात लोक ईश्वराच्या शिकवणीनुसार जगतात. मुलांची सुंता (ब्रित मिला) हे या कराराचे चिन्ह आहे.
तोरा आणि मित्झ्वोत
यहुदी परंपरा तोरामध्ये 613 आज्ञा (मित्झ्वोत) मोजते, ज्या प्रार्थना, आहार, कुटुंब, व्यवहारातील प्रामाणिकपणा आणि गरीब व परक्यांची काळजी यांपर्यंत पसरलेल्या आहेत. रब्बींनी शतकानुशतके विकसित केलेली यहुदी धर्मविधी (हलाखा) त्यांचे पालन कसे करावे हे सांगते.
शब्बाथ
शुक्रवारच्या सूर्यास्तापासून शनिवारच्या रात्रीपर्यंत यहुदी शब्बाथ पाळतात; सृष्टी आणि गुलामगिरीतून सुटका यांच्या स्मरणार्थ हा विश्रांतीचा दिवस आहे. मेणबत्त्या लावल्या जातात, द्राक्षरस आणि भाकरीवर (हाला) आशीर्वाद म्हटले जातात, आणि धर्म पाळणारे यहुदी काम टाळतात, ज्यात गाडी चालवणे, स्वयंपाक करणे आणि विजेची उपकरणे वापरणे यांचाही समावेश आहे.
कश्रुत (आहारनियम)
कोशर अन्न तोराच्या नियमांनुसार असते: केवळ ठरावीक प्राणी खाता येतात, जसे गुरे, मेंढ्या आणि पर व खवले असलेले मासे, पण डुक्कर किंवा शिंपले असलेले जलचर नाहीत; प्राण्याचा वध ठरलेल्या पद्धतीने व्हावा लागतो; आणि मांस व दुग्धपदार्थ एकत्र शिजवले किंवा खाल्ले जात नाहीत.
न्याय, दान आणि जगाची दुरुस्ती
यहुदी शिकवण न्याय आणि दयेला मोठे महत्त्व देते. त्सेदाका म्हणजे गरजूंना देणे हे इच्छेचे नव्हे तर कर्तव्याचे काम मानले जाते, आणि तिक्कुन ओलाम म्हणजे जगाची दुरुस्ती ही संकल्पना सर्वांच्या भल्यासाठी काम करण्यास प्रेरणा देते.
पवित्र ग्रंथ
📖 तोरा ›
मोशेची पाच पुस्तके: उत्पत्ती, निर्गम, लेवीय, गणना आणि अनुवाद. सिनेगॉगमध्ये ती हाताने लिहिलेल्या हिब्रू गुंडाळीतून (सेफर तोरा) वाचली जाते, जी आर्कमध्ये (पवित्र कपाटात) ठेवलेली असते; दर आठवड्याला एक भाग वाचला जातो, म्हणजे दरवर्षी संपूर्ण ग्रंथ वाचून पूर्ण होतो.
आता वाचा📖 तनाख (हिब्रू बायबल) ›
यहुदी धर्मग्रंथ, ज्याचे नाव त्याच्या तीन भागांच्या आद्याक्षरांवरून आले आहे: तोरा (शिकवण), नेविईम (संदेष्टे) आणि केतुविम (लेखन, ज्यात स्तोत्रसंहिताही आहे). यहुदी त्यात 24 ग्रंथ मोजतात.
आता वाचा📖 तलमूद
रब्बिनिक यहुदी धर्माचा मुख्य ग्रंथ: मिश्ना (सुमारे इ.स. 200) आणि त्यावर रब्बींच्या अनेक पिढ्यांनी केलेली चर्चा, जिला गेमारा म्हणतात. एक यरुशलेम तलमूद आहे आणि एक मोठा बॅबिलोनियन तलमूद, ज्याचा सर्वाधिक अभ्यास होतो.
वाचक लवकरच📖 सिद्दूर
यहुदी प्रार्थनापुस्तक, ज्यात दैनंदिन, शब्बाथच्या आणि सणांच्या प्रार्थना आहेत, जसे शेमा आणि अमीदा म्हणजे उभे राहून म्हणायची प्रार्थना.
वाचक लवकरच📖 मिश्नेह तोरा आणि शुलखान अरुख
यहुदी धर्मविधीच्या दोन मोठ्या संहिता: मायमोनिडीज यांची मिश्नेह तोरा (बारावे शतक) आणि रब्बी योसेफ कारो यांचा शुलखान अरुख (सोळावे शतक); आजही त्या दैनंदिन आचरणाचे मार्गदर्शक आहेत.
वाचक लवकरच📖 हग्गादा
पेसाखच्या भोजनाच्या वेळी (सेदेर) वाचला जाणारा ग्रंथ, जो प्रश्न, आशीर्वाद, गीते आणि प्रतीकात्मक पदार्थांद्वारे इजिप्तमधून झालेल्या निर्गमनाची कथा पुन्हा सांगतो.
वाचक लवकरचप्रमुख व्यक्ती
| अब्राहाम आणि सारा | यहुदी समाजाचे पहिले कुलपिता आणि कुलमाता म्हणून सन्मानित, ज्यांच्यापासून कराराची सुरुवात झाली. |
|---|---|
| मोशे (मोशे रब्बेनू, "आमचे गुरू मोशे") | यहुदी परंपरेनुसार इस्राएली लोकांना इजिप्तमधून बाहेर नेणारा आणि सिनाय पर्वतावर तोरा प्राप्त करणारा संदेष्टा. |
| राजा दावीद | इस्राएलचा राजा, ज्याने यरुशलेमला राजधानी केले; परंपरा अनेक स्तोत्रे त्याची रचना मानते. |
| हिलेल (ज्येष्ठ) | इ.स.पू. पहिल्या शतकातील थोर विद्वान, जे संयमासाठी आणि तोराचे सार असे सांगण्यासाठी स्मरले जातात: जे तुम्हाला नकोसे वाटते ते आपल्या शेजाऱ्याशी करू नका. |
| रब्बी यहूदा हानासी | सुमारे इ.स. 200 मध्ये इस्राएलच्या भूमीतील यहुदी समाजाचे नेते, ज्यांनी मिश्नाचे संकलन केले. |
| राशी (रब्बी श्लोमो यित्झहाकी) | अकराव्या शतकातील फ्रान्समधील विद्वान, ज्यांची तोरा आणि तलमूदवरील सुबोध भाष्ये त्यांच्यासोबतच छापली जातात आणि आजही अभ्यासली जातात. |
| रब्बी मोशे बेन मैमोन (मायमोनिडीज, रम्बाम) | बाराव्या शतकातील रब्बी, वैद्य आणि तत्त्वज्ञ, ज्यांनी मिश्नेह तोरा आणि गाइड फॉर द परप्लेक्स्ड लिहिले आणि यहुदी श्रद्धेची तेरा तत्त्वे मांडली. |
| रब्बी इस्राएल बेन एलिएझर (बाल शेम तोव) | अठराव्या शतकातील पूर्व युरोपातील गुरू, ज्यांना हसिदी चळवळीचे संस्थापक मानले जाते; ही चळवळ आनंदी प्रार्थना आणि दैनंदिन जीवनात ईश्वराच्या सान्निध्यावर भर देते. |
| डेव्हिड ससून | बगदादी यहुदी व्यापारी आणि दानशूर (1792 ते 1864), जे मुंबईत स्थायिक झाले; त्यांनी भायखळा येथे मागेन डेव्हिड सिनेगॉग बांधले, आणि त्यांच्या कुटुंबाने शहरात शाळा, रुग्णालये, ग्रंथालये आणि सिनेगॉग उभारले. |
संप्रदाय आणि समुदाय
या धर्मातील परंपरा कुठे वेगळ्या आहेत. शेजारी शेजारी सांगितलेले, कोणताही निर्णय न देता.
ऑर्थोडॉक्स यहुदी धर्म
लिखित आणि मौखिक दोन्ही तोरा ईश्वराने सिनाय पर्वतावर दिल्या आणि यहुदी धर्मविधी (हलाखा) पूर्णपणे बंधनकारक आहे, असे मानतो. यात धार्मिक पालनासोबत आधुनिक शिक्षण व काम जोडणाऱ्या मॉडर्न ऑर्थोडॉक्स यहुदींपासून अधिक वेगळी जीवनशैली ठेवणाऱ्या हारेदी समाजांपर्यंत सर्वजण येतात.
हसिदी यहुदी धर्म
ऑर्थोडॉक्स प्रवाहातील एक चळवळ, जी बाल शेम तोव यांनी सुरू केली; तिचे अनेक गट आहेत आणि प्रत्येक गटाचे नेतृत्व एक रेब्बे करतात. हसिदी आनंद, गीत, भावपूर्ण प्रार्थना आणि आपल्या रेब्बेंविषयीची निष्ठा यांवर भर देतात.
कॉन्झर्व्हेटिव्ह (मसोर्ती) यहुदी धर्म
यहुदी धर्मविधी बंधनकारक मानतो, पण ती इतिहासाच्या ओघात विकसित झाली आहे आणि रब्बींच्या विचारपूर्वक निर्णयांनी पुढेही विकसित होऊ शकते, असेही मानतो.
रिफॉर्म (प्रोग्रेसिव्ह) यहुदी धर्म
एकोणिसाव्या शतकात जर्मनीत सुरू झाला. तो संदेष्ट्यांच्या नैतिक शिकवणीवर आणि धार्मिक पालनातील वैयक्तिक निवडीवर भर देतो, आणि त्याच्या सभांमध्ये साधारणपणे स्त्री पुरुष एकत्र बसतात आणि स्त्रियाही रब्बी होतात.
अश्केनाझी, सेफार्डी आणि मिझराही परंपरा
हे वेगळे संप्रदाय नसून चालीरीती, प्रार्थनेच्या चाली आणि खाद्यसंस्कृतीचे वारसे आहेत: अश्केनाझी मध्य व पूर्व युरोपातून, सेफार्डी स्पेन व पोर्तुगालमधून, आणि मिझराही मध्यपूर्वेतून. भारतातील यहुदी समाजांच्या स्वतःच्या चालीरीती आहेत, आणि बगदादी यहुदी मिझराही परंपरेच्या जवळ आहेत.
पवित्र स्थळे
📍 परदेसी सिनेगॉग
ज्यू टाउन, मट्टनचेरी, कोची, केरळ
1568 मध्ये उभारलेले हे भारतातील आणि संपूर्ण राष्ट्रकुलातील सर्वांत जुने सक्रिय सिनेगॉग आहे; हाताने रंगवलेल्या निळ्या चिनी फरशा आणि काचेच्या दिव्यांसाठी ते प्रसिद्ध आहे.
📍 क्नेसेत एलियाहू सिनेगॉग
काळा घोडा, फोर्ट, मुंबई
जेकब इलियास ससून यांनी 1884 मध्ये बांधलेले फिकट निळ्या रंगाचे बगदादी सिनेगॉग, जे फोर्ट परिसरातील प्रसिद्ध खूण आहे.
📍 मागेन डेव्हिड सिनेगॉग
भायखळा, मुंबई
डेव्हिड ससून यांनी 1864 मध्ये बगदादी यहुदी समाजासाठी बांधलेले; त्याला घड्याळाचा मनोरा आणि मोठे प्रार्थना सभागृह आहे.
📍 शार हारहमीम (दयेचे द्वार) सिनेगॉग
मांडवी, मुंबई
1796 मध्ये स्थापन झालेले, मुंबईतील सर्वांत जुने सिनेगॉग आणि बेने इस्राएल समाजाचे ऐतिहासिक केंद्र.
📍 मागेन डेव्हिड सिनेगॉग, कोलकाता
मध्य कोलकाता, पश्चिम बंगाल
कोलकात्यातील बगदादी यहुदी समाजाचे भव्य लाल विटांचे सिनेगॉग, जे आशियातील सर्वांत मोठ्या सिनेगॉगपैकी एक आहे.
📍 पश्चिम भिंत (कोटेल)
यरुशलेमचे जुने शहर
दुसऱ्या मंदिराच्या परिसराभोवतीच्या भिंतींचा उरलेला भाग, जे आज यहुदी प्रार्थना करतात असे सर्वांत पवित्र स्थान आहे. लोक अनेकदा तिच्या दगडांच्या फटींत लिहिलेल्या प्रार्थना ठेवतात.
सण
- शब्बाथ: दर आठवड्याचा विश्रांतीचा दिवस, शुक्रवारच्या सूर्यास्तापासून शनिवारच्या रात्रीपर्यंत, मेणबत्त्या, कौटुंबिक भोजन, सिनेगॉगमधील प्रार्थना आणि तोरा वाचनासह.
- रोश हशाना: यहुदी नववर्ष, सप्टेंबर किंवा ऑक्टोबरमध्ये, जेव्हा शोफार (मेंढ्याचे शिंग) वाजवले जाते आणि वर्ष गोड जावे म्हणून मधात बुडवलेली सफरचंदे खाल्ली जातात.
- योम किप्पूर: प्रायश्चित्ताचा दिवस, रोश हशानानंतर दहा दिवसांनी, वर्षातील सर्वांत पवित्र दिवस, जो उपवास आणि क्षमेच्या प्रार्थनेत घालवला जातो.
- पेसाख (वल्हांडण): वसंतात, इजिप्तमधून झालेल्या निर्गमनाच्या स्मरणार्थ. कुटुंबे हग्गादासह सेदेर भोजन करतात आणि संपूर्ण सणात मात्सा म्हणजे खमीर नसलेली भाकरी खातात.
- शावुओत: पेसाखनंतर सात आठवड्यांनी, सिनाय पर्वतावर तोरा दिली गेल्याचा आणि पहिल्या पिकाचा उत्सव; अनेकजण रात्रभर जागून अभ्यास करतात.
- सुक्कोत: शरद ऋतूतील सुगीचा सण, जेव्हा कुटुंबे सुक्का म्हणजे पानांचे छप्पर असलेल्या तात्पुरत्या झोपडीत जेवतात आणि रानात घालवलेल्या वर्षांचे स्मरण करतात.
- हनुक्का: हिवाळ्यातील आठ दिवसांचा दिव्यांचा सण, जो इ.स.पू. दुसऱ्या शतकात मंदिराच्या पुनर्समर्पणाच्या स्मरणार्थ आहे; दररोज रात्री मेनोराची आणखी एक ज्योत लावली जाते.
आज भारतात
भारतात अनेक वेगवेगळे यहुदी समाज राहतात. महाराष्ट्रातील कोकण किनारपट्टीवरील बेने इस्राएल समाजाच्या स्मृतीनुसार त्यांचे पूर्वज अनेक शतकांपूर्वी मुंबईच्या दक्षिणेस नवगावजवळ जहाज फुटून येथे पोहोचले; ते दीर्घ काळ तेल काढण्याचा व्यवसाय करत होते आणि संदेष्टा एलियाहू यांच्या सन्मानार्थ केल्या जाणाऱ्या मलीदा या कृतज्ञता विधीसाठी ओळखले जातात. केरळमधील कोचीन यहुदी आपले अस्तित्व मलबार किनाऱ्यावरील प्राचीन व्यापाराशी जोडतात, आणि सुमारे इ.स. 1000 मध्ये एका चेर राजाने जोसेफ रब्बान यांना दिलेले ताम्रपट ही त्यांची मौल्यवान नोंद आहे; 1568 चे परदेसी सिनेगॉग तेथील समाजानेच उभारले. मुख्यतः इराक व सीरियातून आलेले बगदादी यहुदी अठराव्या शतकाच्या अखेरीपासून सुरत, मुंबई आणि कलकत्त्यात स्थायिक झाले, तर मिझोरम आणि मणिपूरमधील ब्नेई मनाशे स्वतःला इस्राएलच्या हरवलेल्या वंशांपैकी एकाचे वंशज मानतात. स्वातंत्र्यानंतरच्या दशकांत अनेक भारतीय यहुदी कुटुंबे परदेशी गेली, त्यामुळे आज हा समाज काही हजारांचाच आहे, पण भारतातील यहुदी दीर्घ काळापासून या देशाचे वर्णन छळमुक्त घर असे करत आले आहेत.
आदराने भेट देणे आणि शिकणे
- भारतातील अनेक सिनेगॉग ठरावीक वेळेतच खुले असतात, सुरक्षेसाठी फोटो ओळखपत्र मागू शकतात, आणि शब्बाथ व सणांच्या दिवशी पर्यटकांसाठी बंद असतात. जाण्यापूर्वी चौकशी करा.
- सिनेगॉगमध्ये सभ्य पोशाख करा. पुरुषांना साधारणपणे डोके झाकण्यास सांगितले जाते, आणि अनेकदा किप्पा (छोटी टोपी) दिली जाते.
- तोराच्या गुंडाळ्यांना किंवा आर्कला स्पर्श करू नका, आणि प्रार्थनेच्या वेळी व शब्बाथला फोटो काढणे टाळा, कारण धर्म पाळणारे यहुदी तेव्हा कॅमेरा किंवा फोन वापरत नाहीत.
- यहुदी मित्रांसोबत जेवताना कोशर गरजांविषयी विचारा; अनेकजण डुकराचे मांस, शिंपले असलेले जलचर किंवा दुधासोबत शिजवलेले मांस खात नाहीत.
जे शिकलात ते तपासा
शब्बाथ कधी पाळला जातो?
तलमूद कोणत्या दोन भागांनी बनलेला आहे?
कोचीचे परदेसी सिनेगॉग कोणत्या वर्षी उभारले गेले?
बेने इस्राएल समाज पारंपरिकरित्या कोणत्या किनारपट्टीवर राहत होता?
कश्रुत कशाशी संबंधित आहे?
कोणता सण इजिप्तमधून झालेल्या निर्गमनाच्या स्मरणार्थ साजरा होतो?
स्कोर: 0 / 6
स्रोत: Encyclopaedia Britannica: Judaism · Encyclopaedia Britannica: Torah · Encyclopaedia Britannica: Talmud · Encyclopaedia Britannica: Bene Israel
प्रत्येक परंपरेतील लोकांच्या दुरुस्त्यांचे स्वागत आहे: support@indiadigital.org. शेवटची तपासणी: .