धर्म केंद्र
पारशी धर्म (झरथुष्ट्री)
चांगले विचार, चांगले शब्द, चांगली कर्मे
या परंपरेतील विद्वानांचे परीक्षण बाकी आहे. मूळ ग्रंथ सार्वजनिक (पब्लिक डोमेन) आहेत; सोपे अर्थ आणि टिपा IndiaDigital ने लिहिल्या आहेत आणि त्यांची तपासणी सुरू आहे. आम्ही प्रत्येक परंपरेची शिकवण तिच्याच शब्दांत सांगतो आणि कोणत्याही धर्माला उच्च-नीच ठरवत नाही. दुरुस्ती कळवा
एका मिनिटात
झरथुष्ट्री धर्म, ज्याला त्याचे अनुयायी मज्दयस्नी (मज्दाची उपासना करणारा) धर्म म्हणतात, प्राचीन इराणमध्ये प्रेषित झरथुष्ट्र यांच्यापासून सुरू झाला. झरथुष्ट्री अहुरा मज्दा म्हणजे सर्वज्ञ प्रभूची उपासना करतात, जो सर्व चांगल्याचा निर्माता आहे, आणि मानतात की प्रत्येक व्यक्ती सत्य व सुव्यवस्था (अशा) आणि असत्य (द्रुज) यांतून निवड करण्यास स्वतंत्र आहे. या धर्माचे सार तीन शब्दांत आहे: हुमत, हुख्त, हुवर्श्त, म्हणजे चांगले विचार, चांगले शब्द, चांगली कर्मे. भारतात त्याचे अनुयायी पारशी आणि इराणी आहेत; हे लहान समाज आहेत, ज्यांचे पूर्वज इराणमधून आले आणि ज्यांनी हा देश आपले घर केले.
भारतात (जनगणना 2011): 57,264 Parsis (Census 2011)
उगम
परंपरेनुसार
झरथुष्ट्री स्मरतात की स्पितम कुळातील झरथुष्ट्र सुमारे तिसाव्या वर्षी एका विधीसाठी पहाटे नदीवर पाणी आणायला गेले, आणि तेथे वोहू मन म्हणजे शुभ मनाच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांना अहुरा मज्दाचे दर्शन झाले. त्यांनी शिकवले की केवळ अहुरा मज्दाची उपासना करावी आणि माणसांनी आपल्या विचार, शब्द आणि कर्मांतून चांगल्याची निवड करावी. अनेक वर्षे त्यांना थोडेच अनुयायी मिळाले, मग राजा विश्तास्पने त्यांची शिकवण स्वीकारून तिला संरक्षण दिले. अवेस्तातील गाथा या स्तोत्रांना झरथुष्ट्र यांचे स्वतःचे शब्द मानले जाते.
इतिहासकारांनुसार
झरथुष्ट्र पूर्व इराण किंवा मध्य आशियात राहिले यावर अभ्यासकांचे एकमत आहे, पण त्यांच्या काळाबाबत मोठे मतभेद आहेत: अंदाज सुमारे इ.स.पू. 1500 पासून सुमारे इ.स.पू. 500 पर्यंतचे आहेत. गाथांची भाषा, प्राचीन अवेस्ता, ऋग्वेदातील संस्कृतच्या अगदी जवळ आहे, त्यामुळे अनेक अभ्यासक आधीच्या काळाकडे झुकतात. इ.स.पू. सहाव्या शतकापासून हखामनी पर्शियन राजांच्या शिलालेखांत अहुरा मज्दाचे नाव येते, आणि ससानी साम्राज्यात (इ.स. 224 ते 651) झरथुष्ट्री धर्म हा राजधर्म होता; त्याच काळात त्याचे पवित्र ग्रंथ लिहून ठेवले गेले. सातव्या शतकात अरबांनी इराण जिंकल्यानंतर तेथे हळूहळू इस्लाम बहुसंख्याकांचा धर्म झाला, आणि पुढील शतकांत झरथुष्ट्रींचे गट पश्चिम भारतात येऊन स्थायिक झाले.
कालरेषा
- सुमारे इ.स.पू. 1500 ते 500 (अभ्यासकांचे अंदाज)पूर्व इराण किंवा मध्य आशियात प्रेषित झरथुष्ट्र यांचे जीवन; ते गाथांची रचना करतात.
- सुमारे इ.स.पू. 550 ते 330हखामनी पर्शियन साम्राज्य; राजा दरायस पहिला आणि त्याचे वारस आपल्या शिलालेखांत अहुरा मज्दाचे नाव घेतात.
- इ.स. 224 ते 651ससानी साम्राज्य झरथुष्ट्री धर्माला राजधर्म करते; एक खास अवेस्ता लिपी तयार केली जाते आणि अवेस्ता लिखित स्वरूपात येतो.
- इसवी सनाचे सातवे शतकअरबांनी इराण जिंकल्याने ससानी साम्राज्याचा अंत होतो; पुढील शतकांत इराणमध्ये झरथुष्ट्री अल्पसंख्य होतात.
- सुमारे इसवी सनाचे आठवे ते दहावे शतक (परंपरागत तारखा वेगवेगळ्या)समाजाच्या परंपरेनुसार झरथुष्ट्रींचा एक गट इराणहून समुद्रमार्गे येऊन गुजरात किनाऱ्यावरील संजाण येथे उतरतो, जिथे स्थानिक राजा त्यांना आश्रय देतो; तेथे एक पवित्र अग्नी प्रतिष्ठित केला जातो.
- सुमारे इ.स. 1600पुरोहित बहमन कैकोबाद किस्सा ए संजाण लिहितात; समाजात चालत आलेल्या भारतयात्रेच्या कथेचे हे फारसी पद्य वर्णन आहे.
- इसवी सनाचे सतरावे ते अठरावे शतकसुरत, नवसारी आणि गुजरातमधील इतर गावांतून पारशी वाढत्या मुंबई बंदरात येऊन स्थायिक होतात, आणि जहाजबांधणी करणारे, व्यापारी व दलाल बनतात.
- इ.स. 1742अनेक ठिकाणी राहिल्यानंतर पवित्र अग्नी इराणशाह उदवाडा येथे प्रतिष्ठित होतो, आणि तो आजही तेथे प्रज्वलित आहे.
- अठराव्या शतकाचा मध्यकाही पारशी कदमी दिनदर्शिका स्वीकारतात, जी बहुतेक पारशी पाळत असलेल्या शहेनशाही दिनदर्शिकेपेक्षा सुमारे एक महिना पुढे चालते.
- इ.स. 1783दादीशेठ आतश बहराम प्रतिष्ठित होते; मुंबईतील चार सर्वोच्च श्रेणीच्या अग्निमंदिरांपैकी हे पहिले आहे.
- एकोणिसावे ते विसाव्या शतकाची सुरुवातइराणमधील यज्द आणि किरमान येथून झरथुष्ट्री भारतात येतात; इराणी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या यांपैकी अनेकांनी मुंबई, पुणे आणि हैदराबादमधील लोकप्रिय इराणी कॅफे सुरू केले.
मुख्य शिकवण
अहुरा मज्दा, सर्वज्ञ प्रभू
झरथुष्ट्री अहुरा मज्दाची उपासना करतात, जो स्वयंभू आणि सर्वज्ञ असून सर्व चांगल्याचा निर्माता आहे. अमेशा स्पेंता म्हणजे कल्याणकारी अमर शक्ती, जसे शुभ मन (वोहू मन) आणि श्रेष्ठ सत्य (अशा वहिश्ता), अहुरा मज्दाची सेवा करतात, आणि प्रत्येक शक्ती सृष्टीच्या एका भागाशी जोडलेली आहे.
अशा: सत्य आणि योग्य व्यवस्था
अशा म्हणजे जगाला एकत्र धरून ठेवणारे सत्य, सुव्यवस्था आणि नीती; त्याच्या उलट द्रुज म्हणजे असत्य. सर्वाधिक म्हटल्या जाणाऱ्या प्रार्थनांपैकी एक, अशेम वोहू, अशाची सर्वोच्च कल्याण म्हणून स्तुती करते.
हुमत, हुख्त, हुवर्श्त
चांगले विचार, चांगले शब्द, चांगली कर्मे: झरथुष्ट्री जीवनाच्या केंद्रस्थानी हीच त्रिसूत्री आहे, आणि तिच्यासोबत प्रामाणिकपणा, कष्ट, प्रसन्नता आणि दान जोडलेले आहेत.
मुक्त निवड आणि जगाचे नवनिर्माण
झरथुष्ट्री मानतात की प्रत्येक व्यक्ती कल्याणकारी आत्मा (स्पेंता मैन्यू) आणि विनाशकारी आत्मा (अंग्र मैन्यू) यांतून मुक्तपणे निवड करते. मृत्यूनंतर आत्मा चिनवत पूल ओलांडतो, आणि काळाच्या शेवटी फ्रशोकेरेती म्हणजे जगाच्या नवनिर्माणात चांगल्याचा विजय होईल.
पावित्र्याचे प्रतीक म्हणून अग्नी
झरथुष्ट्री प्रकाशाच्या एखाद्या स्रोताकडे तोंड करून प्रार्थना करतात, बहुधा पवित्र अग्नीकडे, जो अहुरा मज्दाचा प्रकाश, पावित्र्य आणि ऊर्जा यांचे प्रतीक आहे. त्यांना कधी कधी "अग्निपूजक" म्हटले जाते, पण हा गैरसमज आहे: ते अग्नीचीच पूजा करत नाहीत, तर त्याला प्रतीक मानून आदर देतात आणि त्याच्यासमोर अहुरा मज्दाची प्रार्थना करतात.
सृष्टीची काळजी
जग ही अहुरा मज्दाची चांगली निर्मिती असल्यामुळे झरथुष्ट्री पृथ्वी, पाणी आणि अग्नी शुद्ध व प्रदूषणमुक्त ठेवण्याचा प्रयत्न करतात, आणि स्वच्छता, शेती व प्राण्यांची काळजी यांना महत्त्व देतात.
नवजोत: सुद्रेह आणि कुस्ती
नवजोतमध्ये, साधारणपणे सात ते पंधरा वर्षांच्या वयात, मुलाला धर्मदीक्षा दिली जाते आणि ते सुद्रेह म्हणजे पांढरे सुती बनियन, आणि कुस्ती म्हणजे कमरेभोवती बांधायची कोकराच्या लोकरीची पवित्र दोरी धारण करते. दिवसातून अनेकदा छोट्या प्रार्थनांसह कुस्ती सोडून पुन्हा बांधली जाते.
पवित्र ग्रंथ
📖 अवेस्ता ›
प्राचीन अवेस्ता भाषेतील झरथुष्ट्री पवित्र ग्रंथांचा संग्रह, जो पुरोहितांनी शतकानुशतके मुखोद्गत ठेवून जपला आणि ससानी काळात लिहून ठेवला. मूळ संग्रहाचा केवळ काही भागच उरला आहे.
आता वाचा📖 गाथा
प्राचीन अवेस्तातील सतरा स्तोत्रे, जी स्वतः झरथुष्ट्र यांचे शब्द मानली जातात. ती यस्नाचा गाभा आहेत आणि अहुरा मज्दा, अशा आणि चांगले व वाईट यांतील निवडीविषयी बोलतात.
वाचक लवकरच📖 यस्न
उपासनेचा मुख्य पाठ, जो पुरोहित याच नावाच्या उच्च विधीत म्हणतात, आणि ज्यात गाथांचा समावेश आहे.
वाचक लवकरच📖 वंदीदाद
नियमांचा ग्रंथ, मुख्यतः पावित्र्य आणि वाईटापासून दूर राहण्याविषयी, ज्यात सृष्टीची वर्णनेही आहेत; पुरोहितांच्या रात्रभर चालणाऱ्या विधीत त्याचे पठण होते.
वाचक लवकरच📖 खोरदेह अवेस्ता ›
"लहान अवेस्ता", गृहस्थ झरथुष्ट्रींचे प्रार्थनापुस्तक, ज्यात अशेम वोहू आणि यथा अहू वैर्यो यांसारख्या दैनंदिन प्रार्थना, कुस्तीच्या प्रार्थना आणि यश्त (स्तोत्रे) आहेत. परंपरा त्याच्या संकलनाचे श्रेय ससानी काळातील मुख्य पुरोहित आदुरबाद महरस्पंद यांना देते.
आता वाचा📖 पहलवी ग्रंथ
मध्य फारसीतील नंतरचे ग्रंथ, जसे बुंदहिश्न (सृष्टीविषयी) आणि देनकर्द (धर्माचा ज्ञानकोश), जे झरथुष्ट्री श्रद्धा आणि आचरण स्पष्ट करतात.
वाचक लवकरचप्रमुख व्यक्ती
| अशो झरथुष्ट्र (झोरोस्टर) | धर्माचे प्रेषित, ज्यांना झरथुष्ट्री अशो ("नीतिमान") म्हणतात; त्यांना अहुरा मज्दाचे दर्शन झाले आणि त्यांनी गाथांची रचना केली. |
|---|---|
| राजा विश्तास्प (गुश्तास्प) | झरथुष्ट्री परंपरेनुसार झरथुष्ट्र यांची शिकवण स्वीकारणारा आणि तिचा पहिला राजाश्रयदाता बनलेला राजा. |
| आदुरबाद महरस्पंद | ससानी काळातील मुख्य पुरोहित, ज्यांचे धर्म बळकट करण्यासाठी आणि परंपरेनुसार खोरदेह अवेस्ता संकलित करण्यासाठी स्मरण केले जाते. |
| दस्तूर नैर्योसंग धवल | मध्ययुगीन गुजरातमधील पारशी पुरोहित विद्वान, ज्यांनी यस्नाच्या मोठ्या भागासह झरथुष्ट्री ग्रंथांचे संस्कृतमध्ये भाषांतर केले. |
| दस्तूर मेहरजी राणा | सोळाव्या शतकातील नवसारीचे मुख्य पुरोहित, ज्यांनी बादशहा अकबराच्या दरबारातील धार्मिक चर्चांमध्ये भाग घेतला. |
| खरशेदजी रुस्तमजी कामा | एकोणिसाव्या शतकातील पारशी विद्वान, ज्यांनी मुंबईत अवेस्ता आणि इराणी भाषांच्या अभ्यासाला प्रोत्साहन दिले; के. आर. कामा ओरिएंटल इन्स्टिट्यूट त्यांच्याच नावाने आहे. |
| दादाभाई नौरोजी | पारशी विद्वान आणि सार्वजनिक नेते (1825 ते 1917), ज्यांचे "भारताचे पितामह" म्हणून स्मरण होते, आणि ज्यांनी झरथुष्ट्री शिकवणीवरही लेखन केले. |
संप्रदाय आणि समुदाय
या धर्मातील परंपरा कुठे वेगळ्या आहेत. शेजारी शेजारी सांगितलेले, कोणताही निर्णय न देता.
पारशी
समाजाच्या परंपरेनुसार शतकांपूर्वी इराणमधून गुजरातमध्ये आलेल्या झरथुष्ट्रींचे वंशज. ते गुजराती बोलतात आणि इराणी व गुजराती जीवनाचा मेळ असलेल्या चालीरीती पाळतात.
इराणी
खूप नंतर, मुख्यतः एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला इराणमधून आलेले झरथुष्ट्री. अनेकजण दरी व फारसी भाषा आणि इराणी चालीरीतींशी जोडलेले आहेत, आणि पारशींसोबत एकच धर्म व अग्निमंदिरे सामायिक करतात.
शहेनशाही आणि कदमी
लीप वर्ष नसलेल्या 365 दिवसांच्या वेगवेगळ्या धार्मिक दिनदर्शिका पाळणारे दोन गट. बहुतेक पारशी शहेनशाही दिनदर्शिका पाळतात; कदमी सुमारे एक महिना पुढे चालणारी दिनदर्शिका पाळतात, म्हणून ते नववर्ष आणि इतर दिवस आधी साजरे करतात. दोघांची श्रद्धा एकच आहे.
फसली
ऋतूंशी जोडलेल्या आणि लीप वर्ष असलेल्या दिनदर्शिकेचे अनुयायी, ज्यात नववर्ष नेहमी वसंत संपातदिनी, सुमारे 21 मार्चला येते. इराणमधील झरथुष्ट्री मुख्यतः हीच दिनदर्शिका पाळतात.
पुरोहित घराणी (पंथक)
पारशी पुरोहित (मोबेद आणि दस्तूर) वंशपरंपरागत पुरोहित घराण्यांतून येतात, जी पंथक नावाच्या गटांत संघटित आहेत, जसे उदवाडा येथे इराणशाहची सेवा करणारे संजाणा, आणि नवसारीचे भगरिया.
पवित्र स्थळे
📍 इराणशाह आतश बहराम
उदवाडा, वलसाड जिल्हा, गुजरात
1742 पासून इराणशाहचे स्थान; समाजाच्या परंपरेनुसार हा पवित्र अग्नी संजाण येथे आगमनानंतर प्रतिष्ठित झाला आणि तेव्हापासून प्रज्वलित आहे. हे भारतातील झरथुष्ट्रींचे सर्वांत पवित्र स्थान आहे.
📍 संजाण
वलसाड जिल्हा, गुजरात
किस्सा ए संजाणनुसार पहिले झरथुष्ट्री जिथे उतरले ते किनाऱ्यावरील गाव. संजाण स्तंभ हा स्मारकस्तंभ त्यांच्या आगमनाची आठवण करून देतो.
📍 नवसारी आतश बहराम
नवसारी, गुजरात
नवसारी दीर्घ काळापासून पारशी पुरोहित विद्येचे केंद्र आहे, आणि येथील आतश बहराम भारतातील सर्वोच्च श्रेणीच्या आठ अग्निमंदिरांपैकी एक आहे.
📍 मुंबईतील आतश बहराम
मुंबई, महाराष्ट्र
सर्वाधिक पारशी लोकसंख्या असलेल्या मुंबईत चार आतश बहराम आहेत, 1783 च्या दादीशेठ आतश बहरामपासून सुरू होऊन, आणि अनेक लहान अग्निमंदिरे (अग्यारी) आहेत.
📍 यज्द आतश बहराम
यज्द, इराण
इराणमधील एकमेव आतश बहराम, अशा शहरात जे दीर्घ काळापासून झरथुष्ट्री जीवनाचे केंद्र आहे.
📍 पीर ए सब्झ (चक चक)
यज्दजवळ, इराण
खडकातून पाणी ठिबकणारे डोंगरावरील तीर्थ, यज्दच्या परिसरातील तीर्थांपैकी सर्वाधिक भेट दिले जाणारे, जिथे दरवर्षी जूनमध्ये यात्रा भरते.
सण
- जमशेदी नवरोज: संपातदिनी, सुमारे 21 मार्चला, वसंतातील नववर्ष, ज्याला परंपरा पौराणिक राजा जमशेदशी जोडते; इराणी आणि अनेक पारशी तो उत्साहाने साजरा करतात.
- पारशी नववर्ष (नवरोज) आणि पतेती: शहेनशाही दिनदर्शिकेचे नववर्ष, जे सध्या ऑगस्टमध्ये येते; या दिवशी कुटुंबे अग्निमंदिरात जातात, नवे कपडे घालतात आणि सणाचे जेवण वाटून घेतात. आदला दिवस, म्हणजे वर्षाचा शेवटचा दिवस, आत्मचिंतन आणि पश्चात्तापाचा असतो; भारतात त्याला अनेकदा पतेती म्हणतात.
- खोरदाद साल: अशो झरथुष्ट्र यांचा जन्मदिवस, जो नववर्षानंतर काही दिवसांनी प्रार्थना आणि कृतज्ञता विधी (जश्न) यांसह साजरा होतो.
- मुक्ताद (फरवरदेगान): वर्षाचे शेवटचे दिवस, जेव्हा दिवंगतांचे रक्षक आत्मे, फ्रवशी, भेटीला येतात असे मानले जाते; कुटुंबे प्रार्थना, फुले आणि अग्नी यांसह त्यांचे स्मरण करतात.
- गहंबार: वर्षभरातील सहा ऋतुपर्वे, जी सृष्टीच्या विविध भागांचा उत्सव आहेत; या वेळी समाज एकत्र प्रार्थना करतो आणि एकत्र जेवतो.
- झरथोस्त नो दिसो: अशो झरथुष्ट्र यांच्या निधनाच्या स्मृतीचा दिवस, जो प्रार्थना आणि त्यांच्या शिकवणीवरील प्रवचनांसह पाळला जातो.
आज भारतात
समाजाच्याच वर्णनानुसार, म्हणजे किस्सा ए संजाणनुसार, झरथुष्ट्री संजाणला पोहोचले तेव्हा स्थानिक राजा जादी राणा याने काठोकाठ दुधाने भरलेला वाडगा पाठवला, जागा नाही हे दाखवण्यासाठी; त्यांच्या पुरोहिताने त्यात साखर विरघळवली, आम्ही न सांडता ही भूमी गोड करू हे दाखवण्यासाठी, आणि स्थानिक भाषा व पोशाख स्वीकारणे अशा काही अटींवर त्यांना आश्रय मिळाला. शतकानुशतके पारशी संजाण, नवसारी, सुरत आणि भरूच यांसारख्या गुजरातमधील गावांत राहिले, आणि पुढे मुंबईच्या विकासात त्यांची मध्यवर्ती भूमिका राहिली. भारताचे उद्योग, जहाजबांधणी, विज्ञान, कायदा, वैद्यक, संगीत आणि सैन्य यांत पारशींचे मोठे योगदान आहे, आणि रुग्णालये, शाळा, ग्रंथालये व निवासी वसाहती (बाग) उभारण्यासाठी ते ओळखले जातात. 2011 च्या जनगणनेत 57,264 पारशी नोंदले गेले, त्यांपैकी बहुतेक महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये आहेत, आणि गेल्या काही दशकांत समाजाची संख्या कमी झाली आहे.
आदराने भेट देणे आणि शिकणे
- भारतातील अग्निमंदिरे (अग्यारी आणि आतश बहराम) साधारणपणे केवळ झरथुष्ट्रींसाठी खुली असतात. कृपया आत जाण्याचा प्रयत्न करू नका आणि प्रवेशद्वारावरील सूचनांचा आदर करा; उदवाडा गाव आणि तेथील संग्रहालयासारखी वारसास्थळे पाहता येतात.
- झरथुष्ट्रींना "अग्निपूजक" म्हणणे टाळा. अग्नीला पावित्र्य आणि अहुरा मज्दाच्या प्रकाशाचे प्रतीक म्हणून आदर दिला जातो, देव म्हणून त्याची पूजा केली जात नाही.
- सुद्रेह आणि कुस्ती ही पवित्र वस्त्रे आहेत; त्यांना स्पर्श करू नका किंवा कोणाला ती काढायला सांगू नका.
- मौन मनोरे (दख्मा) यांसारखी अंत्यविधीची स्थळे खासगी आहेत; त्यांचे फोटो काढू नका किंवा त्यांच्या जवळ जाण्याचा प्रयत्न करू नका.
जे शिकलात ते तपासा
झरथुष्ट्री धर्माचे प्रेषित कोण?
"हुमत, हुख्त, हुवर्श्त" याचा अर्थ काय?
पवित्र अग्नी इराणशाह आज कोठे प्रज्वलित आहे?
कोणती स्तोत्रे झरथुष्ट्र यांचे स्वतःचे शब्द मानली जातात?
झरथुष्ट्रींसाठी अग्नी कशाचे प्रतीक आहे?
नवजोत म्हणजे काय?
स्कोर: 0 / 6
स्रोत: Census of India 2011 (Office of the Registrar General) · Encyclopaedia Britannica: Zoroastrianism · Encyclopaedia Britannica: Zoroaster · Encyclopaedia Britannica: Parsi · Encyclopaedia Iranica
प्रत्येक परंपरेतील लोकांच्या दुरुस्त्यांचे स्वागत आहे: support@indiadigital.org. शेवटची तपासणी: .