बौद्ध धर्म

एका मिनिटात

बौद्ध धर्म हा गौतम बुद्धांनी शिकवलेला मार्ग आहे. सुमारे 2,500 वर्षांपूर्वी त्यांनी उत्तर भारतातील गंगेच्या मैदानात जीवन व्यतीत केले आणि उपदेश केला. बौद्ध अनुयायी त्रिरत्नांना शरण जातात: बुद्ध, धम्म (त्यांची शिकवण) आणि संघ (समुदाय). बौद्धांच्या मते दुःख तृष्णा आणि अज्ञान यांतून निर्माण होते आणि शील, ध्यान व प्रज्ञा यांच्या साहाय्याने ते संपवता येते. आज बौद्ध धर्म संपूर्ण आशियात आणि जगभर पाळला जातो; भारतात महाराष्ट्र, हिमालयीन प्रदेश, ईशान्य भारत आणि इतरत्र त्याचे अनुयायी आहेत.

भारतात (जनगणना 2011): 84.4 lakh (0.7%)

उगम

कालरेषा

1. इ.स.पू. सुमारे 5 वे शतक (काळाबद्दल मतभेद)सिद्धार्थ गौतमांना बोधगया येथे ज्ञानप्राप्ती होते आणि ते सारनाथ येथे पहिला उपदेश देतात.
2. महापरिनिर्वाणानंतर लगेचचपरंपरेनुसार राजगृह (राजगीर) येथील पहिल्या बौद्ध संगीतीत शिकवण आणि विनयाचे नियम यांचे पठण होते.
3. इ.स.पू. सुमारे 268 ते 232सम्राट अशोक धम्माला आश्रय देतात, स्तूप बांधतात आणि साम्राज्यभर शिळा व स्तंभांवर लेख कोरवतात.
4. इ.स.पू. तिसरे शतकश्रीलंकेतील परंपरेनुसार अशोकाचा पुत्र महिंद बौद्ध धर्म श्रीलंकेत नेतो.
5. इ.स.पू. सुमारे पहिले शतकश्रीलंकेत पाली तिपिटक लिहिले जाते; साधारण याच काळात महायान सूत्रे पुढे येऊ लागतात.
6. इ.स.पू. सुमारे दुसरे शतक ते इ.स. सहावे शतकमहाराष्ट्रातील अजिंठ्याची बौद्ध लेणी दोन मुख्य टप्प्यांत कोरली आणि रंगवली जातात.
7. इ.स. सुमारे 5 वे ते 12 वे शतकबिहारमधील नालंदा हे बौद्ध विद्येचे मोठे केंद्र म्हणून भरभराटीला येते आणि तेथे संपूर्ण आशियातून विद्यार्थी येतात.
8. इ.स. सुमारे 7 वे ते 8 वे शतकबौद्ध धर्म तिबेटमध्ये पोहोचतो; तिबेटी परंपरा पद्मसंभवांना भारतातून आलेले गुरु म्हणून मान देते.
9. इ.स. 1891अनागारिक धम्मपाल महाबोधी सोसायटीची स्थापना करतात; ही संस्था भारतातील बौद्ध स्थळांच्या पुनरुज्जीवनासाठी काम करते.
10. 14 ऑक्टोबर 1956डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नागपूर येथील दीक्षाभूमीवर आपल्या लाखो अनुयायांसह धम्मदीक्षा घेतात.
11. इ.स. 195914 वे दलाई लामा भारतात येतात; पुढे हिमाचल प्रदेशातील धर्मशाला हे तिबेटी बौद्ध धर्माचे मोठे केंद्र बनते.

मुख्य शिकवण

पवित्र ग्रंथ

प्रमुख व्यक्ती

संप्रदाय आणि समुदाय

या धर्मातील परंपरा कुठे वेगळ्या आहेत. शेजारी शेजारी सांगितलेले, कोणताही निर्णय न देता.

पवित्र स्थळे

सण

• बुद्ध पौर्णिमा (वैशाख): वैशाख पौर्णिमा; या दिवशी अनेक बौद्ध बुद्धांचा जन्म, ज्ञानप्राप्ती आणि महापरिनिर्वाण यांचे एकत्र स्मरण करतात. लोक विहारात जातात, वंदना करतात आणि दिवे लावतात.
• धम्मचक्र प्रवर्तन दिन: 1956 मधील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या धम्मदीक्षेचे स्मरण; अशोक विजयादशमी आणि 14 ऑक्टोबर रोजी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर मोठे मेळावे भरतात.
• आषाढ पौर्णिमा (धम्म दिन): आषाढ पौर्णिमा, सारनाथ येथील बुद्धांच्या पहिल्या उपदेशाचा दिवस म्हणून स्मरणात; त्यानंतर भिक्खूंचा वर्षावास सुरू होतो.
• लोसार: तिबेटी आणि हिमालयीन नववर्ष; लडाख, सिक्कीम, अरुणाचल प्रदेश, हिमाचल प्रदेश आणि तिबेटी वसाहतींमध्ये प्रार्थना, स्वच्छता आणि कुटुंबभेटींनी तो साजरा होतो.
• कठिन चीवर दान: वर्षावासाच्या शेवटी थेरवादी समुदायातील गृहस्थ बौद्ध एका उत्सवी समारंभात भिक्खूंना चीवर आणि भेटवस्तू अर्पण करतात.

आज भारतात

बौद्ध धर्माचा उगम भारतात झाला आणि अनेक शतके तो येथे बहरला; सांची, अजिंठा, नालंदा आणि बोधगया यांसारखी महान स्थळे त्याची साक्ष देतात. सुमारे 13 व्या शतकापर्यंत देशाच्या बहुतेक भागांत त्याचा प्रभाव कमी झाला. मात्र हिमालयीन प्रदेशांत तो टिकून राहिला: लडाख, सिक्कीम, अरुणाचल प्रदेश आणि लाहौल-स्पिती येथे वज्रयानाच्या भक्कम परंपरा आहेत, तसेच बंगालमधील बरुआ आणि ईशान्येतील चकमा समुदायांतही तो पाळला जातो. 1956 मध्ये नागपूर येथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या धम्मदीक्षेने नवयान चळवळ सुरू झाली आणि आज भारतातील सर्वाधिक बौद्ध महाराष्ट्रात राहतात. धर्मशाला आणि कर्नाटकातील बायलाकुप्पे यांसारख्या वसाहतींतील तिबेटी समुदायांमुळे भारत तिबेटी बौद्ध विद्येचेही मोठे केंद्र बनले आहे.

आदराने भेट देणे आणि शिकणे

• विहार, मंदिर किंवा पूजागृहात जाण्यापूर्वी पादत्राणे काढा आणि साधे, सभ्य कपडे घाला.
• स्तूप आणि पूजास्थळांना प्रदक्षिणा घड्याळाच्या दिशेने घाला, ती आपल्या उजव्या बाजूला ठेवून.
• बुद्धमूर्तींवर चढू नका, त्यांना टेकून बसू नका आणि त्यांच्याकडे पाय करू नका; फोटो काढण्यापूर्वी परवानगी घ्या.
• भिक्खू आणि भिक्खुणींना हात जोडून वंदन करा; काही परंपरांमध्ये ते शारीरिक स्पर्श टाळतात, म्हणून त्यांनी पुढाकार घेतल्याशिवाय हस्तांदोलन करू नका.

जे शिकलात ते तपासा

इतर धर्म